MINALIIT NG MAGULANG NG BABAE ANG KANYANG NOBYO DAHIL ISA LANG ITONG MAGSASAKA, NAPANGANGA SILA NANG

.
.
.
.

Sa araw ng pamamanhikan, kumikinang ang mga chandelier sa bahay ng mga Del Rosario—parang mga bituin na nakakulong sa salamin. Malamig ang hangin mula sa aircon, ngunit mas malamig ang tingin ng mga taong nakaupo sa sala. Sa gitna ng lahat ng iyon, nakatayo si Mateo—payak ang polo, malinis ang sapatos pero halatang hindi sanay sa marmol na sahig. Sa bulsa niya, hindi relo ang dala niya, hindi susi ng kotse. Isang pirasong panyo na may burda ng pangalan ng ina niya—“Nanay Sion.”

Katabi niya si Bianca, nakasuot ng simpleng bestida, hawak ang kamay niya na parang sinasabing, “Kaya natin ‘to.” Ngunit ramdam ni Mateo ang panginginig sa palad ng babae. Hindi dahil takot si Bianca sa kanya—kundi dahil takot siyang durugin ng sariling pamilya ang taong mahal niya.

Sa sofa, nakaupo ang ama ni Bianca—si Atty. Ramon Del Rosario, kilalang abogado sa kanilang probinsya. Katabi niya ang asawa—si Marites Del Rosario, babae na laging may pabango na parang hindi nauubos. Sa mga mata nila, ang pag-ibig ay may presyo. At ang respeto, may resibo.

“Mateo, tama ba?” tanong ni Atty. Ramon, nakangiti pero walang init. “Sabi ni Bianca… magsasaka ka raw.”

“Opo, sir,” mahinahon ang sagot ni Mateo. “Nagtatanim po kami ng palay at gulay sa amin.”

Sumingit si Marites, nakataas ang kilay. “Ah… kami kasi, sanay sa mga taong may… direksyon sa buhay.” Tumingin siya sa kuko niya na bagong manicure. “Bianca, anak, siguradong gusto mo ‘to?”

Napasinghap si Bianca. “Ma—”

“Hayaan mo,” sabat ni Atty. Ramon, kumandong ang mga kamay. “Gusto ko lang malinaw. Ano’ng maibibigay mo sa anak ko? Alam mo ba kung magkano ang tuition niya nung college? Alam mo ba kung magkano ang lifestyle niya dito? Hindi biro ang babae namin.”

Tahimik si Mateo. Narinig niya na ‘to sa iba. Sa ilang kaibigan ni Bianca. Sa mga kapatid ng babae. “Magsasaka lang.” “Probinsyano.” “Walang future.”

Pero iba ang sakit kapag nanggaling sa magulang ng taong mahal mo.

“Sir,” maingat na sabi ni Mateo, “hindi ko po siya kukunin para pahirapan. Mahal ko po si Bianca.”

Tumawa nang mahina si Marites. “Mahal? Naku, ‘yan ang sinasabi ng lahat. Pero pag dumating ang bayaran, pag dumating ang hospital, pag dumating ang bahay… ano na?”

Sa isang sulok ng sala, naroon ang nakababatang kapatid ni Bianca—si Gian, naka-cross arms, nakangisi. “Ma, Pa, baka naman gusto ni Kuya Mateo magdala ng… ano… sako ng bigas bilang dowry?” sabay tawa.

May ilang kamag-anak na nakaupo sa dining area ang napangisi rin.

Si Mateo, dahan-dahang huminga. Hindi siya nagalit. Hindi siya sumagot ng pabalang. Sa halip, lumingon siya kay Bianca—at nakita niya roon ang pagpipigil ng luha.

Doon siya napatingin muli sa mga magulang.

“Sir, Ma’am,” sabi niya, mas matatag ang boses, “hindi po ako mayaman. Totoo. Pero hindi rin po ako walang dala.”

Tumango si Atty. Ramon, parang humahamon. “Ano’ng dala mo? Tractor?”

“Mas mahalaga po kaysa tractor,” sagot ni Mateo.

At binuksan niya ang maliit na envelope na dala niya.

Hindi cheke ang unang lumabas.

Isang lumang larawan.

Ipinatong niya sa mesa sa gitna. Larawan ito ng isang batang babae na nakangiti, may hawak na medal, at katabi ang isang matandang lalaki na naka-barong, nakangiti rin. Sa likod ng larawan, may sulat-kamay: “Para kay Bianca—huwag mong kalilimutan kung sino ka.”

Nanlaki ang mata ni Marites. “Saan mo nakuha ‘yan?”

Sumagot si Mateo, “Sa lolo ni Bianca. Si Lolo Arturo.”

Napatigil ang sala.

Si Lolo Arturo—ang yumaong patriarch ng Del Rosario. Ang taong nagpatayo ng pangalan ng pamilya. Ang taong halos sambahin ni Atty. Ramon.

“Hindi puwede,” bulong ni Atty. Ramon. “Patay na si Tatay… paano—”

“Bago po siya pumanaw,” sabi ni Mateo, “nagpunta po ako sa kanya. Hindi para humingi ng permiso. Kundi para magpakilala nang maayos. Kasi alam ko po… hindi ninyo ako pakikinggan.”

Sumikip ang panga ni Atty. Ramon. “At ano’ng sinabi niya?”

Ngumiti si Mateo, pero hindi panunuya—parang pag-alala. “Sabi niya, ‘Anak, maraming Del Rosario ang may pera. Pero kakaunti ang may puso.’”

Nag-iba ang tingin ng mga tao sa sala. Yung tawa kanina, parang nalaglag sa sahig.

Pero hindi pa tapos si Mateo.

Mula sa envelope, inilabas niya ang isang dokumento—nakaselyo, may notaryo. Inilapag niya sa mesa.

“Sir,” sabi niya, “ito po ang huling sulat ni Lolo Arturo. Hindi ko po sana ibubukas kung hindi ninyo ako minamaliit. Pero kailangan ko pong ipakita… para matapos na ang panghuhusga.”

Dahan-dahang kinuha ni Atty. Ramon ang papel. Nanginginig ang kamay niya habang binabasa.

Habang lumilipas ang segundo, pumutla ang mukha niya.

Si Marites lumapit, sumilip.

Si Gian tumigil sa pang-iinis.

At sa likod, ang mga kamag-anak, nag-uunahan sa pagtingin.

Ang nakasulat:

“Sa araw na magpapakasal si Bianca, ipagkakaloob ko ang lupang minana ko sa Nueva Ecija—300 ektarya—sa lalaking pipiliin niyang pakasalan. Hindi ito tungkol sa apelyido, kundi sa karakter. Ang lalaking marunong magtanim, marunong maghintay, marunong magpakumbaba… siya ang marunong ring magpalago ng pamilya.”

Parang may sumabog na tahimik sa sala.

“300… ektarya?” nabulong ni Marites.

Hindi iyon simpleng lupa. Sa Nueva Ecija, 300 ektarya ay kayang magpaikot ng milyon-milyon kada ani.

Nanginig ang tuhod ni Gian.

Si Atty. Ramon, halos hindi makahinga. “Hindi… hindi ko alam ‘to.”

“Hindi po ninyo alam,” sagot ni Mateo, “kasi hindi po ipinapaalam ng lolo ni Bianca ang lahat sa mga taong… pera lang ang nakikita.”

Tumayo si Bianca, luha sa mata. “Pa… Ma… kaya ko ‘to sinasabi sa inyo. Hindi pera ang habol ni Mateo. Ako.”

Tahimik.

At sa katahimikang iyon, may narinig na marahang tawa.

Isang boses mula sa likod.

“Akala ko ba magsasaka lang?”

Lumingon silang lahat.

Sa pintuan, may matandang babae na naka-simple na saya at blusa, may hawak na maliit na supot ng prutas—mukhang galing palengke. Siya si Aling Sion, nanay ni Mateo.

Hindi siya mayaman tingnan. Pero ang tindig niya, parang hindi pwedeng bastusin.

Lumapit siya kay Marites, ngumiti.

“Ma’am,” sabi niya, “oo, magsasaka lang ang anak ko. Pero alam mo ba ang magsasaka? Siya ang taong marunong maghintay. Marunong magtiis. At marunong magpalago ng anumang hawak niya—kahit lupa, kahit pangarap, kahit pamilya.”

Hindi nakasagot si Marites.

Nagpatuloy si Aling Sion, “At saka… hindi lupa ang pinakamahalaga. Ang mahalaga… kung paano niya minahal ang anak mo kahit minamaliit siya.”

Napatungo si Bianca, umiiyak na.

Si Atty. Ramon, biglang umubo. Parang may gusto siyang sabihin pero hindi niya alam kung paano.

“Mateo,” sabi niya sa wakas, boses mababa, “kung totoo ‘yang sulat… bakit hindi mo sinabi agad?”

Sumagot si Mateo, “Kasi sir… gusto kong malaman kung paano ninyo ako titingnan kung wala kayong mapapala sa akin.”

Tumigil ang oras.

Doon napanganga ang lahat.

Hindi dahil sa lupa.

Kundi dahil sa katotohanan.

Na sinubok sila ni Mateo, gaya ng pagsubok nila sa kanya.

At natalo sila.

Sa araw na iyon, natutunan ng Del Rosario na ang kayamanan ay hindi garantiya ng dangal. At ang isang “magsasaka lang” ay pwedeng maging mas mayaman sa karakter kaysa sa buong pamilya nilang puno ng titulo.

Lumapit si Bianca kay Mateo, niyakap siya nang mahigpit.

“Pasensya na,” bulong niya.

Umiling si Mateo. “Hindi mo kasalanan. Pero simula ngayon… tayo ang pipili kung anong klaseng pamilya ang bubuuin natin.”

Sa labas, umihip ang hangin, dala ang amoy ng ulan.

At sa loob ng bahay na puno ng yaman, unang beses nilang naamoy ang isang bagay na hindi nabibili:

hiya.