Isang mahirap na matandang Pilipino ang nag-alaga sa apat na ulila; bumalik sila matapos 15 taon.

.
.

PART 1: LUGAW SA TABI NG KALSADA – ANG KWENTO NI MANG ISCO AT ANG APAT NA ULILA

KABANATA 1: ANG MATANDANG NAG-IISA

Sa isang makipot na kalsada sa gilid ng Maynila, may isang maliit na kariton ng lugaw at taho. Ang may-ari, si Mang Isco, ay pitumpu’t isang taong gulang, payat, kulubot na ang mukha, at puti na ang buhok. Araw-araw, bago pa sumikat ang araw, naroon na siya. Naghahanda ng lugaw at nag-iinit ng sabaw, nilalagyan ng kaunting asin, paminta, at pagmamahal sa bawat sandok. Wala siyang asawa, wala ring anak. Tanging kasama niya sa buhay ay ang alaala ng nakaraan at ang munting pwestong iyon.

KABANATA 2: MGA BATANG ULILA

Limang taon na ang nakalilipas, hindi ganito katahimik ang paligid ni Mang Isco. Sa tabi ng kanyang kariton, may apat na batang babae: si Anna (10 taong gulang, matapang ngunit madaling maiyak), si Bea (8, payat at tahimik), si Carla (6, madaldal at puno ng tanong), at si Dina (4, maliit at marupok). Mga ulila sila—walang magulang, walang bahay, walang kasiguraduhan kung may kakainin kinabukasan.

Sa ilalim ng tulay sila natutulog, magkakapatong sa karton at lumang kumot kapag umuulan. Noong una, nagkukunwaring hindi sila nakikita ni Mang Isco—hindi dahil walang awa, kundi dahil wala rin siyang sapat. Isang kahig, isang tuka rin siya. Pero isang gabi, habang nagsasara na siya ng kariton, narinig niya ang mahinang boses ni Dina, “Kuya, gutom po.”

KABANATA 3: ANG UNANG SANDOK NG LUGAW

Napahinto si Mang Isco. Tumingin siya sa natitirang lugaw sa kaldero, hindi na mabebenta. Tahimik siyang kumuha ng apat na plastic mangkok. “Halika, kumain muna kayo,” mahinang sabi niya. Hindi makapaniwala ang mga bata. Si Anna ang unang lumapit, nanginginig ang kamay habang inaabot ang mangkok. “Salamat po,” mahina niyang sabi.

Mula noon, naging bahagi na ng araw-araw ni Mang Isco ang apat na bata. Hindi niya sila opisyal na inampon—wala siyang papeles, wala siyang pera. Pero araw-araw pinapakain niya sila. Kapag may tirang ulam, ibinibigay niya. Kapag may kaunting kita, binibili niya sila ng tinapay.

KABANATA 4: MGA PANGARAP SA BANGKETA

Sa umaga bago pumasok sa eskwelahan ang mga bata (dahil tinulungan ni Mang Isco na maipasok sila sa pampublikong paaralan), may lugaw na silang almusal. Sa gabi bago sila bumalik sa ilalim ng tulay, may mainit silang sabaw. Unti-unting nagbago ang buhay ng apat na bata. May mga sugat na gumaling, may mga ngiting bumalik, at may mga pangarap na unti-unting nabuo.

“Lolo, paglaki ko, yayaman ako. Bibili ako ng malaking bahay para sa’yo,” pangako ni Carla minsan. Napatawa si Mang Isco. “Ay naku, kahit huwag na. Basta maging mabuti kayong tao.”

KABANATA 5: MGA PAGSUBOK AT SAKRIPISYO

Hindi lahat ay madali. May mga gabing halos wala nang benta si Mang Isco. May mga araw na siya mismo ang nagugutom para lang may makain ang apat na bata. May mga taong dumadaan at sinasabihan siya, “Matanda ka na. Bakit mo pa inaalagaan ang mga batang ‘yan? Hindi mo naman anak.” Ngumingiti lang siya. “Hindi ko man sila anak sa dugo, anak ko sila sa puso.”

Lumipas ang mga taon, lumaki ang apat na bata. Natuto silang mangarap ng mas malaki kaysa sa bangketa at ilalim ng tulay.

KABANATA 6: PAGHIWALAY

Hanggang isang araw, dumating ang mga social worker. May programang scholarship para sa mga batang ulila na may potensyal sa pag-aaral. Masakit para kay Mang Isco ang araw na iyon. Pinanood niyang umalis ang apat na bata—may dalang maliit na bag, may luha sa mata, at may pangakong babalik.

“Babalik po kami, lolo,” sabi ni Anna, yakap-yakap siya. “Hindi ka namin kakalimutan,” dagdag ni Bea habang umiiyak. Tumango si Mang Isco, pilit pinipigilan ang luha.

KABANATA 7: PAGLIPAS NG PANAHON

Lumipas ang labinlimang taon. Ngayon, ang dating masiglang matanda ay mabagal nang kumilos. Mas yumuko ang likod niya, mas nanginginig ang kamay kapag nagsasandok ng lugaw. Marami na ring nagbago sa paligid—may mga bagong gusali, mas maraming sasakyan. Pero naroon pa rin ang kanyang maliit na pwesto.

Isang hapon, habang nag-aayos siya ng kanyang kariton, may narinig siyang sunod-sunod na ingay ng makina. Isa, dalawa, tatlo, apat na mamahaling sasakyan ang huminto sa tabi ng kalsada. Dahan-dahang bumukas ang mga pinto ng sasakyan—may apat na babaeng bumaba. Maayos ang bihis, elegante ang tindig, at halatang hindi ordinaryo.

KABANATA 8: MULING PAGKIKITA

Nanlaki ang mata ni Mang Isco. Kumabog ang dibdib niya sa hindi maipaliwanag na pakiramdam. May isang babaeng dahan-dahang lumapit sa kanya, nanginginig ang boses habang nagsalita, “Lolo!” Parang tumigil ang mundo ni Mang Isco. “Anna?” mahina niyang sambit, halos hindi marinig ang sarili niyang boses.

Umumiti ang babae, at sa ngiting iyon, bumalik ang batang palaging matapang para sa mga kapatid niya. “Opo, lolo. Ako po.” Kasunod niyang lumapit ang tatlong babae. “Lolo!” sabay-sabay nilang tawag. Hindi na napigilan ang luha.

PART 2: ANG BAGONG SIMULA – MGA ULILA, MGA PANGARAP, AT ANG LUGAW NA NAGING PAG-ASA

KABANATA 9: PAGBABALIK AT PASASALAMAT

Isa-isa nilang hinawakan ang mga kamay ni Mang Isco, parang tinitiyak na hindi siya nananaginip. “Buhay pa pala ako para makita kayo,” bulong niya, basag ang boses. Lumapit si Dina at mahigpit siyang niyakap. “Lolo, salamat po. Buhay po kami dahil sa inyo.”

Umupo silang apat sa bangketa tulad ng dati. Walang arte, walang yabang. Habang nagsasandok ng lugaw si Mang Isco, nanginginig ang kamay niya. Hindi niya namamalayan na tumutulo na ang luha niya sa bawat mangkok.

KABANATA 10: ANG LIHIM NA SORPRESA

Matapos kumain, tumayo si Anna at hinarap ang matanda. “Lolo, may gusto po kaming sabihin.” May bigat at kaba sa boses. “Limang taon po kaming nag-aral, nagtrabaho, nagsikap. At sa bawat hakbang, dala po namin kayo.”

Kinuha ni Bea ang kamay ni Mang Isco. “Lahat po ng desisyon namin sa buhay, iniisip namin kung matutuwa kayo.” Dinagdagan ni Dina, “Kapag napapagod po kami, iniisip namin kung paano ninyo kami pinakain kahit kayo ang nagugutom.”

Lumapit si Carla at inilabas mula sa bag ang isang makapal na sobre. “Lolo, hindi po ito bayad. Pasasalamat po ito.” Inabot niya ang sobre. Nanginginig ang kamay ni Mang Isco habang tinatanggap iyon.

KABANATA 11: ANG ABODAGO AT ANG TITULO

Hindi pa siya nakakasagot ng may isang lalaking nakabarong ang biglang lumapit. “Ako po ang abogado nila,” magalang niyang bati. “Lolo, may kailangan po kayong malaman,” sabi ni Anna. “Noong dinala po kami ng mga social worker, may isang organisasyon pong tumulong sa amin. Pinag-aral po kami, tinuruan, inalagaan. Pero hindi po lahat nakayanan. Maraming batang katulad namin ang sumuko.”

“Bakit po kami nagtagumpay?” tanong ni Dina, tumitingin diretso sa kanya. “Dahil may pundasyon po kami. Ang pundasyon po namin ay kayo.”

KABANATA 12: ANG BAGONG TAHANAN

Sabi ng abogado, “Mang Isco, ang pwesto po ninyo, ang lupa po rito, binili na po namin. Hindi po para alisin kayo kundi para siguraduhin na wala nang magpapalayas sa inyo. May trust fund po kayong nakapangalan sa inyo para po sa pangaraw-araw ninyong pangangailangan.”

Umiling si Mang Isco, “Ayoko, hindi ko kailangan.” Lumuhod si Dina sa harap niya. “Lolo, kung hindi po ninyo kami tinulungan noon, wala po kami ngayon.” “Kung ito ang magpapagaan sa loob niyo, tatanggapin ko. Pero isang kondisyon – mananatili ang pwesto ko. Magluluto pa rin ako kahit konti lang.”

KABANATA 13: ANG BAGONG MISYON

Kinabukasan, mas maaga pa kaysa dati ang paggising ni Mang Isco. Maaga ring dumating ang apat na dalaga. “Lolo, pwede po ba kaming tumulong ngayon?” Natawa si Mang Isco, pero may halong luha. Habang nagluluto sila, may mga dumadaang kapitbahay na napapahinto.

Hindi nagtagal, dumami ang mga tao. May mga bumibili, may mga nakikiusyoso, may mga tahimik na nagmamasid. Biglang may humintong itim na van, bumaba ang isang lalaking galit. “Ako ang may-ari ng lupang ‘to!” Ngunit nang makita ang mga papeles, napahiya siya. “Simula kahapon, ang lupang ito ay pag-aari na ng aking mga kliyente.”

KABANATA 14: ANG LIBRENG KAINAN

Kinagabihan, inimbitahan siya ng apat sa isang maliit na salo-salo. “Lolo, may plano po kami. Gusto po naming gawing libreng kainan ang pwesto para sa mga batang kalye,” sabi ni Dina. “Bakit libreng kainan?” tanong ni Mang Isco.

“Dahil may mga batang katulad po namin noon,” sagot ni Bea. “Hindi po namin kayang kalimutan ang gutom.” “At alam po namin kayo rin,” dagdag ni Carla.

“Sige,” mahina niyang sabi. “Pero hindi lang pagkain. Kailangan may pakikinig, may pag-aaruga. Hindi lang tiyan ang gutom ng mga bata, puso rin.” “Yan po ang ituturo namin,” sabi ni Dina.

KABANATA 15: ANG BAGONG PAMILYA

Lumipas ang mga linggo, nagsimulang magbago ang maliit na pwesto. Hindi ito naging malaking restaurant. Nanatili itong simple, may bubong na yero, mahabang mesa, at malinis na paligid. Isang umaga, may isang batang lalaki ang lumapit. “Kuya, may bayad po ba?” “Wala. Kumain ka muna,” sagot ni Mang Isco.

Dumami ang mga batang kumakain, dumami ang mga kwento ng pag-asa. Ngunit hindi lahat ay masaya. May mga taong nagrereklamo, may mga pulong sa barangay, may mga tanong at duda. Isang gabi, pagod na pagod si Mang Isco. “Hindi po kayo nag-iisa,” sabi ni Anna.

KABANATA 16: ANG BAGONG ULILA

Isang gabi, dumating si Rina, batang babae na may sugat na hindi nakikita. “May bukas pa ba?” tanong nito. “Halika, iho. Kumain ka muna,” sagot ni Mang Isco. Unti-unting naging bahagi ng pamilya si Rina.

Dumating ang ama, lasing, nagwawala. Dumating ang ina, umiiyak. “Hindi ko po siya inabandona. Pinoprotektahan ko lang.” Sa tulong ng barangay, pansamantalang nanatili si Rina sa kainan habang tinutulungan ang ina nito.

KABANATA 17: ANG SAKIT AT ANG PAG-ASA

Isang gabi, habang nagsasara si Mang Isco, biglang nakaramdam siya ng matinding hilo. Bumagsak siya sa sahig. Sa ospital, mahina ngunit matatag ang loob ng apat na dalaga. “Hindi po namin kayo iiwan,” sabi ni Anna.

KABANATA 18: ANG BAGONG SIMULA

Unti-unting bumalik ang lakas ni Mang Isco. Sa bawat araw, dumadami ang mga batang natutulungan. Lumaki ang programa, hindi lang para sa bata kundi para sa buong barangay. “Hindi po kayo nag-iisa,” sabi ni Bea.

EPILOGO: ANG LEGACY NG LUGAW AT PAGMAMAHAL

Sa ilalim ng simpleng ilaw ng kariton, nagsimula ang panibagong simula. Ang kariton ng lugaw na dating simpleng pwesto sa gilid ng kalsada, ngayon ay naging simbolo ng pag-asa, pagmamahal, at kabutihan.

“Lolo, pangako po namin. Kahit anong mangyari, patuloy po kaming maglilingkod gaya po ninyo,” sabi ng apat na dalaga. “At ako rin, patuloy akong magluluto. Hanggang sa huling araw ko, ang puso ko ay para sa inyo at sa mga batang nangangailangan.”

Tahimik ang paligid ngunit puno ng kapayapaan at saya. Ang kwento ni Mang Isco ay kwento ng kabutihan, sakripisyo, at walang hanggang pagmamahal—isang kwento na magpapatuloy sa bawat batang makakatikim ng lugaw at aruga.

WAKAS