Isang Malagim na Pagbabaliktad: OFW Engineer sa Dubai, Pinatay ang Kaibigang Tagapagligtas

.
.

Isang Malagim na Pagbabaliktad: OFW Engineer sa Dubai, Pinatay ang Kaibigang Tagapagligtas

Sa bawat paliparang dinadaanan ng mga OFW, may mga yakap na mahigpit, luha na pilit nilulunok, at mga pangakong “sandali lang, uuwi rin ako.” Sa bawat pag-alis, may kapalit na pag-asa—na ang pagod sa ibang bansa ay magiging ginhawa sa pamilyang naiwan.

Ganito ang pag-alis ni Ernesto “Ern” Villacorte.

Engineer siya—mataas ang pangarap, matalim ang isip, at tahimik ang ugali. Sa kanilang baryo sa Laguna, kilala siya bilang “yung batang matalino” na siguradong uunlad. Hindi siya palainom, hindi palabarkada, at hindi rin palabiro. Mas gusto niyang magtayo ng pangarap kaysa mag-aksaya ng oras. Naging scholar siya sa kolehiyo, nagtrabaho habang nag-aaral, at pagkatapos makapasa sa board, hindi na siya nagpatumpik-tumpik: nag-apply siya abroad.

Dubai ang tumanggap sa kanya—isang lungsod na tila gawa sa salamin at ilaw, puno ng mga gusaling pataas nang pataas, at kalsadang parang walang katapusan. Doon siya nabigyan ng posisyon bilang site engineer sa isang construction firm. Malaki ang sahod kumpara sa Pilipinas. Malaki rin ang inaasahan ng pamilya niya.

May tatlong dahilan si Ern kung bakit siya umalis: para sa ina niyang may iniindang sakit sa bato, para sa bunso niyang kapatid na nasa senior high school, at para sa sarili niyang pangarap na isang araw, makapagpatayo ng sariling bahay at maliit na engineering consultancy sa Pilipinas.

Sa unang mga buwan sa Dubai, puro trabaho ang mundo ni Ern. Umaga hanggang gabi sa site, inspeksyon, drawing revisions, safety meeting, at pakikipag-coordinate sa mga contractor na iba-iba ang lahi at ugali. Pag-uwi sa shared accommodation, pagod na pagod. Sa cellphone na lang niya nakakausap ang pamilya. Sa video call, ngumingiti ang nanay niya kahit halatang nanghihina. “Kaya ko pa, anak,” lagi nitong sinasabi. “Ikaw, mag-ingat ka.”

Noong una, kayang tiisin ni Ern ang lungkot dahil may malinaw siyang dahilan. Pero may mga gabi na kahit gaano siya kahigpit sa sarili, bumibigay ang dibdib niya. Sa Dubai, may uri ng katahimikan na nakakatakot—yung katahimikang punô ng mga taong magkatabi pero hindi magkakilala. Yung pakiramdam na kahit maraming ilaw, puwede ka pa ring maligaw.

Doon siya nakilala ni Samir.

Si Samir “Sam” Alonzo ay Pilipino rin—mas matanda kay Ern nang ilang taon, dating seaman na lumipat sa Dubai at nagtayo ng maliit na sideline: nagpapahiram ng gamit, tumutulong maghanap ng trabaho, at nakikipag-ugnayan sa mga bagong dating na OFW. Sa unang tingin, ordinaryong kabayan lang—palangiti, palakwento, at tila marunong humagilap ng paraan sa anumang sitwasyon.

Nagsimula ang pagkakaibigan nila sa simpleng bagay.

Isang araw, pauwi si Ern mula sa site, dala ang bag na punô ng mga plano at papel, habang ang bulsa niya ay halos walang cash—nasa remittance na halos lahat, at ang natira ay pang-taxi at pagkain. Sa bus stop, biglang umulan. Nagmamadali ang mga tao. Nagmadali rin siya, pero nadulas siya sa basang bangketa. Hindi siya napuruhan, pero nabasa ang ilang mahahalagang dokumento. Nang yumuko siya para pulutin ang nahulog, may tumulong sa kanya—isang lalaking may payong.

“Kabayan?” tanong ng lalaki.

Napatingin si Ern. “Opo.”

“Ako si Sam,” sabi nito. “Dito ka ba nagwo-work? Mukhang engineer ka ah, may drawings.”

“Opo,” sagot ni Ern, nag-aayos ng papel. “Salamat.”

“Walang anuman,” sabi ni Sam. “Ingat ka dito. Hindi biro ang Dubai, lalo na sa bago.”

Hindi mahilig makipagkaibigan agad si Ern. Pero may init sa boses ni Sam—yung init ng kababayang marunong umunawa na kapag bago ka, parang lagi kang alanganin. Nagkataon pang pareho silang pauwi sa parehong direksyon, kaya naglakad sila nang sabay habang nagkukuwentuhan.

Doon nalaman ni Ern na matagal na sa Dubai si Sam at maraming kilala. Nalaman din ni Sam na breadwinner si Ern at nag-aaral pa ang kapatid nito sa Pilipinas. Sa huli, nang maghiwalay sila, sinabi ni Sam, “Kung kailangan mo ng tulong—kahit maliit—message mo lang ako. Hindi kita sisingilin. Kabayan tayo.”

Hindi inakala ni Ern na ang simpleng alok na iyon ang magliligtas sa kanya—at magiging simula ng isang malagim na pagbabaliktad.

Pagkalipas ng dalawang buwan, dumating ang unang malaking pagsubok.

May nangyaring aberya sa proyekto. Hindi kasalanan ni Ern, pero sa mundo ng construction, ang sisi ay umiikot sa pinakamadaling ituro. May delay, may cost overrun, at may naghanap ng “accountability.” Napagalitan si Ern nang harapan sa meeting. May mga salitang mabibigat—mga salitang kayang pumatay ng kumpiyansa sa sarili.

Pag-uwi niya, nanginginig ang kamay niya habang hawak ang cellphone. Tumawag ang nanay niya, pero hindi niya nasagot agad. Sa wakas, sinagot niya rin. Nagpigil siya, pero naramdaman ng nanay niya.

“Anak, okay ka lang?” tanong nito.

“Opo,” sagot ni Ern, ngunit paos.

“Ern, huwag kang magpakatatag kung hindi mo na kaya,” sabi ng nanay niya. “Magdasal ka. At kung kailangan mo ng kausap, hanap ka ng kaibigan diyan.”

Kinaumagahan, sa pagod at stress, nagkamali siya ng pag-file ng isang report. Hindi malaking mali, pero sapat para mapansin ng supervisor. Pinalitan ang schedule niya. Dumoble ang load niya. Lumala ang tulog niya. Lumala ang pagkain niya. Dumating sa puntong nahihilo siya sa site. Minsan, muntik pa siyang matumba sa scaffolding stair. Buti na lang may humawak sa kanya ang isang foreman.

“Doctor,” sabi ng foreman. “You need doctor.”

Pero ang isip ni Ern, puro trabaho at pamilya. Sa OFW, ang sakit ay luho. Kapag umuwi ka dahil may sakit, may mga bayarin pa ring hindi tumitigil.

Hanggang isang gabi, bumigay ang katawan niya.

Pagkatapos ng overtime, pauwi siya nang sumakit ang dibdib niya—hindi yung matinding sakit na parang baril, kundi yung bigat na parang may nakaupo sa dibdib. Naging malamig ang kamay niya. Nanlalabo ang paningin. Napaupo siya sa tabi ng kalsada, hindi na makahinga nang maayos.

Sa pagkakataong iyon, hindi niya alam kung sino ang tatawagan. Malayo ang mga ka-dorm niya. Hindi siya sanay humingi ng tulong. Pero naalala niya ang sinabi ni Sam—“message mo lang ako.”

Sa nanginginig na daliri, na-type niya ang pangalan ni Sam at nagpadala ng maikling mensahe: “Bro, hindi ako okay. Nahihilo ako. Sa labas ako.”

Hindi pa lumilipas ang sampung minuto, dumating si Sam na parang hinabol ng hangin. May dala itong tubig, at tinulungan siyang tumayo.

“Ern, anong nangyari?” tanong ni Sam, halatang nag-aalala.

“H-hindi ko alam,” sagot ni Ern. “Hindi ako makahinga.”

“Okay, okay. Huwag kang magsalita. Sumakay ka,” sabi ni Sam, at halos buhatin siya papasok sa kotse.

Dinala siya ni Sam sa isang clinic. Hindi man agad natanggap si Ern dahil sa papeles at insurance, si Sam ang nakipag-usap, si Sam ang naglabas ng cash deposit, si Sam ang nag-asikaso ng form. Nalaman nila na overfatigue at dehydration, plus anxiety-induced symptoms. Kailangan niyang magpahinga, magpa-check up nang mas maayos, at bawasan ang stress.

Kung wala si Sam, maaaring nakaupo pa rin siya sa kalsada, hinahabol ang hininga, at baka iba ang naging dulo.

“Salamat,” sabi ni Ern sa ospital, nang medyo nakahinga na siya nang maayos.

“Walang anuman,” sagot ni Sam, nakangiti. “Kabayan tayo.”

Mula noon, naging mas malapit sila. Si Sam ang naging tulay ni Ern para hindi tuluyang malunod sa trabaho at lungkot. Tuwing day off ni Ern, niyayaya siya ni Sam sa maliit na kainan kung saan maraming Pilipino: may sinigang, adobo, at halo-halo na hindi eksaktong lasa ng Pilipinas pero sapat para sa nostalgia.

“Hindi ka dapat puro trabaho,” sabi ni Sam isang beses. “Dito sa abroad, kapag puro trabaho, mabilis ka mauupos.”

Unti-unting bumalik ang lakas ni Ern. Naging mas maingat siya sa katawan. Natuto siyang huminga kapag sobra na ang bigat. At sa bawat suweldo, nagagawa niyang magpadala sa Pilipinas—masaya ang nanay niya, nakakapagpa-dialysis, at nakakapag-aral ang bunso. Unti-unti ring nabuo ang tiwala ni Ern kay Sam.

At doon nagsimula ang mas masalimuot na bahagi.

Hindi pinapansin ni Ern noong una ang ilang maliliit na pahiwatig. Halimbawa, may mga pagkakataong nagtatanong si Sam tungkol sa trabaho niya nang masyadong detalyado: “Magkano ba budget ng project niyo?” “Sino supplier niyo?” “Anong oras pumapasok ang shipments?” “Sino signatory sa approvals?”

Noong una, inisip ni Ern na normal lang ang curiosity. Wala naman siyang ikinukubli. Pero may mga tanong na tila hindi pangkaibigan—tila pangnegosyo. Kapag sumasagot siya nang paunti-unti, parang may pagkadismaya sa mukha ni Sam, pero mabilis nitong tinatakpan ng tawa.

May isa pang bagay: tuwing nalalasing si Sam, nag-iiba ang tono nito.

“Alam mo, Ern,” sabi ni Sam isang gabi, “ang mundo dito, hindi patas. Yung mga may koneksyon, yumayaman. Yung mga tulad natin, trabaho hanggang mamatay.”

.

“Ganun talaga,” sagot ni Ern. “Pero kaya nga tayo nandito, para umangat.”

“Umangat?” ulit ni Sam, mapait ang ngiti. “Hindi ka aangat kung hindi ka marunong dumiskarte.”

“Nagdi-diskarte ako sa tamang paraan,” sagot ni Ern.

Napailing si Sam. “Ay, engineer ka nga. By the book ka. Pero dito, by the book ka, mauuna kang maubos.”

Hindi na nagkomento si Ern. Ayaw niyang palakihin. Sa isip niya, baka pagod lang si Sam. Baka may pinagdadaanan. Sa totoo lang, hindi rin niya alam ang buong buhay ni Sam. Ang alam niya lang: tumulong si Sam nang walang hinihinging kapalit.

At kapag may taong nagligtas sa’yo, mahirap pagdudahan.

Hanggang dumating ang araw na biglang nawala si Sam.

Hindi sumasagot sa chat. Hindi sumasagot sa tawag. Ilang araw, walang balita. Nagtaka si Ern, pero abala rin siya sa trabaho. Pagkalipas ng isang linggo, biglang nag-message si Sam: “Bro, sorry. May inayos lang ako. Pwede tayo magkita? Important.”

Nagkita sila sa isang maliit na coffee shop malapit sa metro station. Pagdating ni Ern, nakita niyang payat si Sam, may eyebags, at tila may bigat sa dibdib.

“Okay ka lang?” tanong ni Ern.

Umiling si Sam. “Hindi.”

Naupo sila. Tumahimik si Sam sandali, saka nagsalita. “Ern… may problema ako. Malaki.”

“Ano?” tanong ni Ern.

“Nalubog ako,” sabi ni Sam. “May utang ako. Hindi ko na kayang bayaran.”

Napakunot-noo si Ern. “Kaano kalaki?”

Nag-atubili si Sam. “Malaki, bro. At hindi simpleng tao yung pinagkakautangan ko. Delikado.”

Nanlamig si Ern. “Bakit ka umutang ng ganun kalaki?”

“Para sa pamilya,” sabi ni Sam, halos pabulong. “Nagkasakit tatay ko. Tapos… nagkamali ako ng pinagkatiwalaan. Pinatong-patong yung interes. Ngayon, hinahabol na ako.”

Tahimik si Ern. Hindi siya mayaman. Hindi rin siya palabigay. Ngunit hindi niya makalimutan ang gabing binuhat siya ni Sam papunta sa clinic. Hindi niya makalimutan na si Sam ang naglabas ng deposit. Sa mundo ng OFW, ang tulong ay bihira.

“Magkano ang kailangan mo?” tanong ni Ern, dahan-dahan.

Tumitig si Sam sa kanya. “Kahit paunti-unti. Basta may maibigay ako para tumigil muna sila. Bro, parang kapatid na kita. Ikaw lang mapupuntahan ko.”

Nabigatan si Ern. Alam niyang may risk. Pero nangibabaw ang utang na loob. Nagbigay siya ng halaga—hindi sapat para tapusin lahat, pero sapat para makahinga si Sam.

“Salamat,” sabi ni Sam, at kitang-kita ni Ern ang luha sa mata nito. “Hindi ko makakalimutan ‘to.”

Sa sumunod na mga linggo, dalawang beses pang humingi si Sam. Sa unang beses, nagbigay ulit si Ern. Sa ikalawa, nag-alangan na siya.

“Sam,” sabi niya, “hindi na kaya. May pinapadala ako sa nanay ko. May obligations din ako.”

Tumango si Sam. “Oo, bro, naiintindihan ko.”

Ngunit may pagbabago sa mata ni Sam—parang may naipong frustration. Hindi na ito yung dating palangiti. Hindi na ito yung laging “kabayan tayo.” Naramdaman ni Ern na may unti-unting paglayo.

At pagkatapos noon, dumami ang tawag ni Sam, mas madalas, mas urgent. Minsan, madaling araw. Minsan, may tono na parang nananakot, pero tinatakpan ng “pakiusap.”

“Ern,” sabi ni Sam isang gabi sa tawag, “kapag hindi ako nakapagbigay bukas, tapos na ako.”

“Sam, hindi ko na kaya,” sagot ni Ern, nanginginig din. “Ilang beses na kita tinulungan.”

“Akala ko ba kaibigan kita?” sagot ni Sam, biglang tumigas ang boses.

“Kaibigan kita,” sagot ni Ern. “Pero hindi ako bangko.”

Tahimik si Sam, saka bumuntong-hininga. “Sige. Pasensya na. Hindi ko na uulitin.”

Pagkatapos ng tawag, hindi mapakali si Ern. May masamang kutob. Sinubukan niyang i-message si Sam kinabukasan, pero hindi na sumagot. Ilang araw, wala na naman. Sa loob ng isang linggo, kumalat ang tsismis sa Filipino community sa area nila: may isang kabayan daw na nasangkot sa “illegal dealings,” at may mga taong naghahanap.

Hindi alam ni Ern kung si Sam iyon, pero nanlalamig ang likod niya.

Isang hapon, pauwi na si Ern, may dumating na mensahe mula kay Sam: “Bro. Last na. Magkita tayo. Kailangan ko lang kausapin. Hindi ko kaya mag-isa.”

Nag-atubili si Ern. Gusto niyang iwasan. Pero may bahagi sa kanya na natatakot: paano kung si Sam ay tunay na nasa panganib? Paano kung may mangyaring masama at habang buhay niyang dadalhin ang guilt na hindi niya tinulungan?

Kaya pumayag siya—isang huling pagkikita, sabi niya sa sarili.

Nagkita sila sa isang lumang parking area sa gilid ng isang semi-empty commercial complex—hindi masyadong matao, pero hindi rin sobrang liblib. “Dito na lang,” sabi ni Sam sa chat. “Mas tahimik.”

Pagdating ni Ern, nakita niya si Sam na nakatayo sa ilalim ng ilaw, nangingitim ang mata, parang ilang araw na walang tulog. May bag itong dala.

“Sam,” tawag ni Ern, dahan-dahan. “Ano ba talagang nangyayari?”

Lumapit si Sam, at sa unang pagkakataon, nakita ni Ern ang kakaibang tingin—yung tingin ng taong wala nang kontrol. Parang isang tao na nasa dulo ng bangin.

“Ern,” sabi ni Sam, mababa ang boses, “alam kong pagod ka na sa’kin. Alam kong ayaw mo na.”

“Hindi ‘to tungkol sa ayaw,” sagot ni Ern. “Gusto kong tumulong, pero hindi ko kaya lahat. Kailangan mong humingi ng legal help. O umuwi ka. O—”

“Wala na akong uuwian!” biglang pumutok si Sam, tumaas ang boses. “Wala na akong babalikan. Nilamon na ako ng utang. Nilamon na ako ng mga taong akala ko kaibigan.”

“Sam, huminga ka,” sabi ni Ern, nag-aalalang lumapit.

“Huminga?” ulit ni Sam, mapait. “Ikaw humihinga kasi may kinikita ka. Ikaw humihinga kasi may kinabukasan ka.”

“Sam, hindi mo alam pinagdaanan ko,” sagot ni Ern. “Hindi rin madali. Hindi rin ako masaya.”

“Pero may pera ka,” sabi ni Sam, tumitig. “At may tiwala sa’yo yung kumpanya mo. At may access ka sa mga bagay na hindi ko maaabot.”

Napatigil si Ern. “Anong ibig mong sabihin?”

Sandaling tumahimik si Sam, saka nagsalita nang mas mababa—mas delikado ang tono. “Alam mo yung deliveries. Alam mo yung approvals. Alam mo yung schedule. Hindi naman kailangan magnakaw nang halata. Kailangan lang… kaunting pabor.”

Nangatog ang tuhod ni Ern. “Sam, hindi. Hindi ako gagawa ng illegal.”

Biglang nagbago ang mukha ni Sam—parang may pader na bumagsak. “Akala ko ba kapatid kita?”

“Kapatid hindi naglalagay sa’yo sa kasalanan,” sagot ni Ern, nanginginig.

Lumapit si Sam, masyadong malapit. “Ern, isang beses lang. Pag nagawa natin ‘to, tapos na utang ko. Lalayo ako. Hindi na kita guguluhin.”

“Hindi,” mariing sagot ni Ern. “Hindi ko ipagpapalit ang trabaho at pangalan ko.”

Sandali silang nagkatitigan. Sa pagitan nila, parang umingay ang hangin. Naramdaman ni Ern ang bigat ng desisyon. Kailangan niyang umalis. Kailangan niyang putulin ang usapan.

“Sam,” sabi ni Ern, mas mahinahon, “makinig ka. Kung delikado, tutulungan kitang maghanap ng tamang tulong. May embassy. May legal aid. May—”

Ngunit bago pa siya matapos, may nangyaring hindi niya inasahan.

Mula sa bag ni Sam, lumitaw ang isang maliit na bagay na kumislap sa ilaw. Hindi malinaw sa mata ni Ern sa unang segundo, pero sapat para manigas siya. Hindi na siya sumulong. Hindi na siya nagsalita.

“Sam… huwag,” bulong ni Ern, halos walang boses.

Ang sumunod na mga sandali ay mabilis at magulo—hindi detalyado sa isip ni Ern, parang pinutol ng takot. Ang alam niya, umatras siya. Ang alam niya, sinubukan niyang lumayo. Ang alam niya, pinakiusapan niya si Sam. Ngunit si Sam, parang wala na sa sarili.

At doon, sa malamig na liwanag ng parking area, naganap ang malagim na pagbabaliktad: ang kaibigang minsang nagligtas sa kanya, ngayon ay naging dahilan ng pinakamadilim na sandali ng kanyang buhay.

Sa loob ng ilang minuto, natapos ang lahat.

Hindi na maayos ang mundo ni Ern. Hindi na maayos ang “kabayan tayo.” Hindi na maayos ang utang na loob. Ang natira, isang katahimikan na napakalakas, at isang bigat na parang kailanman ay hindi na maaalis.

Nang marealize ni Ern ang nangyari, tumakbo siya—hindi para tumakas sa pananagutan, kundi para humingi ng tulong. Halos hindi siya makahinga. Nanginginig ang kamay niya habang tinatawagan ang emergency number. Sa gitna ng takot, isang bagay ang malinaw: may tao siyang kailangang iligtas pa, kahit huli na.

Dumating ang mga awtoridad. Dumating ang ambulance. Dumating ang mga ilaw na umiikot, pulang asul, na parang sirenang kumakain ng dilim. Tinatanong si Ern, pinaupo, pinainom ng tubig. May mga salitang hindi niya maintindihan. May mga tanong na paulit-ulit. May mga dokumentong kailangang pirmahan.

Sa unang interrogation, halos hindi makapagsalita si Ern. Hindi niya alam kung paano ipapaliwanag sa sarili niyang ang taong tinawag niyang kaibigan ang siyang nagdala sa kanila sa ganitong dulo. Pilit niyang binalikan ang mga alaala: yung payong sa bus stop, yung clinic, yung kape, yung tawa. Paano naging ganito? Kailan nagbago? O baka matagal nang ganito, at siya lang ang bulag?

Kinabukasan, kumalat ang balita sa Filipino community: “May OFW engineer na nasangkot sa insidente. Yung kaibigan niyang tumulong sa kanya dati, patay na.”

Mabilis ang husga. Sa diaspora, ang tsismis ay parang apoy sa tuyong dahon.

“Baka may utang.”
“Baka agawan sa pera.”
“Baka may babae.”
“Baka may droga.”

Walang nakakaalam ng buong kwento. At sa ganitong mga pangyayari, ang totoo ay laging nahuhuli.

Si Ern, nasa gitna ng imbestigasyon, halos hindi makatulog. Hindi lang dahil sa proseso, kundi dahil sa konsensya. Kahit hindi siya ang gumawa ng malagim na hakbang, dala niya ang bigat ng pagiging naroon. Dala niya ang bigat ng pagiging huling taong kasama. At higit sa lahat, dala niya ang sakit na ang taong nagligtas sa kanya noon ay siya ring napahamak ngayon.

Dumating ang pinakamahirap na tawag: ang tawag sa pamilya ni Sam.

Hindi niya alam kung paano magsisimula. Pero pinili niyang maging totoo.

Tinawagan niya ang numero na nahanap sa lumang contact list ni Sam—isang “Ate Maya.” Nang sumagot ang babae, ramdam niya agad ang kaba.

“Hello?” sabi ng babae.

“Ate… ako po si Ernesto,” sabi ni Ern, nanginginig. “Kaibigan ni Sam.”

“Nasaan si Sam?” mabilis na tanong. “Hindi siya sumasagot ilang araw na.”

Tumahimik si Ern sandali, saka sinabi ang pinakamabigat na salita. Hindi niya idinetalye ang nangyari. Sinabi niya lang ang totoo—na may insidente, at hindi na nakaligtas si Sam. Na tutulong siya sa abot ng makakaya para maayos ang proseso at mapauwi ang labi. Na hindi niya itatago ang respeto sa taong minsang tumulong sa kanya.

May sigaw sa kabilang linya. May iyak. May mga salitang hindi na maunawaan. At si Ern, kahit wala siyang kasalanan sa pagpanaw ni Sam, pakiramdam niya ay may bahagi ng sarili niyang namatay din.

Dumating ang mga araw na sunod-sunod ang pagsisiyasat. May mga tanong tungkol sa kanilang relasyon. May mga tanong tungkol sa pera. May mga tanong tungkol sa huling pagkikita. Lahat sinusukat, lahat binabaliktad, lahat tinatahak ng proseso.

Sa gitna nito, isang bagay ang natutunan ni Ern: sa ibang bansa, hindi sapat ang katotohanan kung wala kang lakas ng loob at suporta. Kailangan ng abogado. Kailangan ng tamang dokumento. Kailangan ng malinaw na salaysay. Kailangan ng tibay.

Humingi siya ng tulong sa konsulado. Nakipag-ugnayan ang employer niya. May ilang kabayan na tunay na tumulong—hindi yung mausisa, kundi yung handang maghatid ng pagkain, magpahiram ng phone, o tumahimik lang sa tabi kapag hindi ka na makapagsalita.

Ngunit may ilan ding biglang nawala—mga dating bumabati, ngayon ay umiwas. Ganito raw talaga, sabi ng isang matandang OFW: “Kapag may gulo, lumalayo ang karamihan. Takot silang madamay.”

Sa kabila ng lahat, nanatili si Ern sa isang pangako: hindi niya hahayaang mabaon sa limot si Sam bilang “masamang tao.” Oo, nagkamali si Sam nang malala. Oo, naging mapanganib. Ngunit bago naging ganoon, may bahagi siyang mabuti—may bahagi siyang tumulong, may bahagi siyang naging kaibigan. At sa mata ni Ern, ang trahedya ay hindi simpleng “masama vs mabuti.” Ito ay kwento ng taong nalunod sa takot at desperation, at ng taong nadamay dahil sa utang na loob at tiwala.

Sa huli, matapos ang proseso, pinayagan si Ern na makauwi sa Pilipinas—hindi dahil tapos na ang lahat sa puso niya, kundi dahil natapos ang pangunahing bahagi ng imbestigasyon at naayos ang mga kailangang dokumento. Umalis siya ng Dubai na parang ibang tao: mas tahimik, mas mabigat ang tingin, at mas matanda ang kaluluwa kaysa sa edad.

Pagdating niya sa Pilipinas, sinalubong siya ng nanay niya at kapatid. Mahigpit ang yakap ng nanay niya—yung yakap na parang ibinabalik ka sa lupa kapag lumulutang ka na sa trauma.

“Anak,” sabi ng nanay niya, “buti umuwi ka. Buti buhay ka.”

Doon siya umiyak nang tuluyan—yung iyak na matagal niyang kinulong sa dibdib habang nasa ibang bansa, yung iyak na may halong takot, pagod, at pagkawala.

Pagkalipas ng ilang linggo, pumunta si Ern sa burol ni Sam sa kanilang probinsya. Hindi niya alam kung tatanggapin siya ng pamilya. Pero pumunta siya. Dahil sa kanya nagsimula ang pagkilala nila, at sa kanya rin nagwakas ang huling gabi ni Sam. Kahit masakit, kailangan niyang humarap.

Nang dumating siya, tumigil ang ilang tao sa pag-uusap. May mga matang mapanuri. May mga bulong. Ngunit lumapit si Ate Maya—namumugto ang mata, halatang ilang araw nang walang tulog.

Akala ni Ern, sasampalin siya. Akala niya, sisigawan siya.

Pero hindi.

Tumingin lang si Ate Maya sa kanya nang matagal, saka nagsalita nang paos. “Ikaw yung tinulungan niya noon, ‘no?”

Tumango si Ern. “Opo.”

“Bakit naging ganito si Sam?” tanong ni Ate Maya, halos bulong. “Hindi siya ganito dati. Masipag yan. Mabait yan.”

Doon naramdaman ni Ern ang bigat ng tanong na wala ring malinaw na sagot.

“Hindi ko po alam,” sagot niya, nanginginig. “Ang alam ko lang… natakot siya. Natabunan siya. At… may mga maling desisyon.”

Napaupo si Ate Maya sa tabi ng kabaong. “Ang sakit.”

“Opo,” sagot ni Ern. “Sobrang sakit.”

At doon, sa harap ng kabaong, humingi ng tawad si Ern—hindi dahil siya ang pumatay, kundi dahil naroon siya sa dulo ng kwento at wala siyang nagawang iligtas ang taong minsang nagligtas sa kanya. Humingi rin siya ng paumanhin sa sarili niya—dahil pinilit niyang solusyonan ang mga bagay gamit ang utang na loob, kahit dapat ay may hangganan ang pagtulong kapag pumapasok na sa kapahamakan.

Bago siya umalis, nag-iwan siya ng sobre—tulong para sa mga naiwan ni Sam. Hindi para bilhin ang kapatawaran, kundi para tumupad sa isang simpleng prinsipyo: kapag may nawalan, huwag mong dagdagan ang sakit sa pamamagitan ng kapabayaan.

Lumipas ang mga buwan. Unti-unting bumalik si Ern sa pagiging engineer sa Pilipinas, kahit mas maliit ang sahod. Naging mas maingat siya sa pagpili ng mga taong pinagkakatiwalaan. Naging mas matapang din siyang tumanggi kapag kailangan. At sa tuwing may bagong OFW na humihingi ng payo, iisa ang sinasabi niya:

“Sa abroad, mahalaga ang kabayan. Pero mas mahalaga ang boundaries. Tumulong ka, oo. Pero huwag mong ipagpalit ang kinabukasan mo sa maling ‘diskarte.’ Kapag dumating sa puntong delikado na, humingi ng tamang tulong. Huwag kang mag-isa.”

Sa gabi, minsan, bumabalik pa rin ang alaala ni Sam—yung gabing may payong, yung araw sa clinic, yung kape, at yung huling pagkikita na hindi na niya mabubura sa isip. Ngunit imbes na hayaang kainin siya ng trauma, pinili ni Ern na gawing paalala ang sugat: paalala na ang tao, kapag nalulunod sa takot at desperation, kayang magbago sa paraang nakakatakot; at paalala rin na ang kabutihan, kahit gaano kaliwanag, ay kailangan pa ring samahan ng pag-iingat at katinuan.

At sa bawat pagtingin niya sa langit, sa bawat dasal niya para sa pamilya, may kasama nang isa pang pangalan: Sam.

Hindi para gawing bayani. Hindi para gawing halimaw. Kundi para alalahanin na sa likod ng mga headline at tsismis, may mga kwentong hindi kayang ikahon sa simpleng salita.

May mga taong nagliligtas—pero maaari ring maligaw.
May mga taong nagtitiwala—pero maaaring masaktan.
At may mga buhay na nagbabaliktad sa isang iglap, na para bang pinatay ang ilaw sa gitna ng pag-asa.

Sa dulo, ang tanong ay hindi na “bakit nangyari,” dahil may mga trahedyang walang sapat na paliwanag.

Ang mas mahalagang tanong ay: “Ano ang gagawin mo pagkatapos?”

Si Ernesto Villacorte, OFW engineer na minsang nangarap sa Dubai, ay umuwi sa Pilipinas na may dala-dalang aral na hindi matuturo ng kahit anong diploma: na ang tunay na tapang ay hindi lang yung magtrabaho at magtiis—kundi yung marunong huminto, marunong tumanggi, at marunong humingi ng tulong bago pa maging huli ang lahat.