Part 3: Ang Paglalakbay ni Ramon at Pagbabago ng Davao

Pagharap sa Nakaraan

Habang patuloy na lumalawak ang Boses ng Davao at naging mas kilala si Ramon, siya ay nakaranas ng maraming pagsubok at paghihirap sa kanyang landas. Ang kanyang pagpapatawad sa sarili at ang kanyang hangaring magtama ng mali sa nakaraan ay nagbigay sa kanya ng lakas upang magpatuloy, ngunit ang mga alaala ng kanyang nakaraan ay hindi madaling malimutan.

Sa isang gabi, habang siya’y naglalakad sa Boulevard at iniisip ang kanyang misyon, bigla siyang nakaramdam ng matinding lungkot. Ang mga ulap sa langit ay tila tumitimbang sa kanya, at para bang ang lahat ng mga pagsubok at sakit ay nagbalik sa kanyang isipan. Hindi madali ang magbago, at hindi madali ang maging isang simbolo ng pag-asa para sa iba. Ngunit nagpatuloy siya. Alam niyang kailangan niyang magtulungan kasama ang mga tao sa Davao at sa buong Mindanao upang maiparating ang mensahe ng kapayapaan, katarungan, at pagbabago.

Minsan ay sumasalamin siya sa mga araw ng kanyang paghihiganti at ang epekto nito sa kanyang buhay. Habang ang ibang mga tao ay tinitingala siya bilang isang bayani, nararamdaman niya ang bigat ng mga kaluluwang kanyang iniiwasan sa nakaraan. Hindi siya nakatakas mula sa mga anino ng kanyang mga nakaraang aksyon, at patuloy niyang hinaharap ang mga ito sa kanyang isipan.

Isang araw, pagkatapos ng isang matagumpay na seminar tungkol sa mga kabataang naligaw ng landas, naglakad si Ramon sa ilalim ng isang puno sa tabi ng kalye. May mga batang naglalaro sa kalsada, ang ilan ay nagsusuong ng mga lumang damit, ngunit ang kanilang mga mata ay puno ng pag-asa. Pansin ni Ramon ang isang batang lalaki na nakaupo sa isang sulok at abalang nag-aayos ng isang lumang bike. Ang batang iyon ay parang si Ramon noong bata pa siya—isang batang hindi alam kung anong kinabukasan ang naghihintay sa kanya. Tumigil si Ramon at lumapit sa bata.

“Anong pangalan mo, anak?” tanong ni Ramon.

“Tito, ako si Kiko. Gusto ko pong magtulungan sa mga proyekto niyo,” sagot ng bata.

Natigilan si Ramon. Inisip niyang walang katapusan ang kanyang misyon kung ang mga kabataang tulad ni Kiko ay magpapatuloy sa ganitong klaseng pananaw. Ang batang si Kiko, na walang pondo, walang sapat na edukasyon, ay nagpakita ng interes sa mga gawain ni Ramon.

Pagkakataon at Pagtulong sa mga Kabataan

Dahil sa insidenteng ito, mas lalo pang lumalim ang hangarin ni Ramon. Nagpasya siyang magtatag ng isang mas malaking proyektong tututok sa mga kabataang tulad ni Kiko. Tinawag niya itong Pag-asa ng Davao, isang organisasyon na layuning magbigay ng edukasyon at pagkakataon sa mga batang lumaki sa kalye, ang mga hindi binigyan ng pagkakataon ng lipunan.

Kasama ang ilang mga NGO, simbahan, at mga local na lider, nagsimula siyang magsagawa ng mga programang nagbibigay ng libreng pagsasanay, mentorship, at edukasyon sa mga kabataang lumaki sa lansangan. Ang mga kabataang ito, na dati ay nakikita lamang sa mga madilim na sulok ng lungsod, ay nakatanggap ng mga oportunidad na magtapos ng pag-aaral at magkaroon ng mga pangarap.

Sa ilalim ng Pag-asa ng Davao, binigyan nila ng pagkakataon ang mga bata na makapasok sa mga workshops at skill-building programs. Kabilang dito ang pagtuturo ng mga basic na kasanayan tulad ng paggawa ng mga handicrafts, mga art workshops, at iba pang mga praktikal na kaalaman na makatutulong sa kanila sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Naging matagumpay ang proyektong ito, at sa bawat batang natulungan, natutunan ni Ramon na ang bawat hakbang patungo sa pagbabago ay isang hakbang na malayo ang nararating.

Ang mga batang ito, tulad ni Kiko, ay nagsimulang magpakita ng mga kakayahan sa paggawa ng mga proyekto at pagpapalaganap ng mensahe ng kapayapaan sa kanilang mga komunidad. Si Kiko ay naging isa sa mga pinakaaktibong miyembro ng Pag-asa ng Davao at nagsimulang magturo sa mga kabataan sa kanyang komunidad, isang halimbawa ng isang batang lumakad sa madilim na daan ngunit nakatagpo ng liwanag sa tulong ng iba.

Muling Pagharap sa mga Pagsubok

Habang si Ramon ay abala sa kanyang mga proyekto, hindi nawawala ang mga pagsubok. Ang mga kalaban niyang politiko na may kaugnayan kay Rafael Lim ay hindi natuwa sa mga nangyayari. Alam nilang nawawala na sila sa kontrol at patuloy na bumabagsak ang kanilang mga operasyon. Isa na si Ramon sa mga pangunahing hadlang sa kanilang negosyo, kaya’t hindi rin nakaligtas si Ramon sa mga banta. Sa kabila ng lahat, hindi siya tinatablan ng takot. Alam niyang ang kanyang ginagawa ay tama, at hindi na siya babalik sa kanyang madilim na nakaraan.

Nang minsang makipagkita si Ramon kay Mang Igo, ang matandang kaibigan at dating kasamahan sa operasyon, ibinalita ni Mang Igo ang mga pagbabanta laban sa kanya. “Mon, mag-ingat ka. Ang mga tao ni Lim ay naghahanap ng pagkakataon na mapaslang ka. Hindi ka na nila kayang pigilan, kaya’t ang susunod na hakbang nila ay mas malupit,” ang sabi ni Mang Igo.

Hindi na bago kay Ramon ang mga banta. Alam niyang may mga kalaban siya, ngunit sa ngayon, mas mahalaga ang magpatuloy sa kanyang misyon kaysa matakot sa mga iyon. Nang malaman ni Ramon na nagsimula nang maghigpit ang mga operasyon ng sindikato, nagdesisyon siyang maging mas maingat sa kanyang mga hakbang at maging higit pang mapanuri sa mga tao sa paligid niya.

Ang Pagbabago ni Ramon

Makalipas ang tatlong taon mula nang magpasya si Ramon na magtulungan sa mga kabataan at magtayo ng Pag-asa ng Davao, nagbago na ang buhay ng marami sa kanila. Ang mga batang dati’y nawalan ng direksyon ay ngayon ay nagsisilbing liwanag sa kanilang mga komunidad. Si Kiko, na dati ay isa lamang batang kalye, ay naging tagapagsalita ng Pag-asa ng Davao at patuloy na tumutulong sa mga kabataang nangangailangan.

Nang dumating ang Davao Peace Summit ng 2025, si Ramon ay inanyayahan na magsalita bilang isang tagapagsalita ng pagbabago. Sa harap ng mga lokal na lider at international delegates, ibinahagi ni Ramon ang kanyang kwento—mula sa paghihiganti hanggang sa pagtulong sa mga kabataang naligaw ng landas. “Minsan, ang pinakamadilim na bahagi ng buhay ay nagiging daan ng pag-asa. Ang bawat hakbang natin ay may epekto hindi lang sa atin kundi sa buong komunidad,” aniya sa kanyang talumpati.

Sa mga sumunod na taon, patuloy na lumawak ang Boses ng Davao at nakatanggap si Ramon ng mga parangal at pagkilala mula sa iba’t ibang sektor. Hindi lamang siya naging simbolo ng pagbabagong buhay, kundi pati na rin ng lakas ng loob at dedikasyon para sa ikabubuti ng nakararami.

Ang kwento ni Ramon, isang dating delivery rider na naging lider ng komunidad, ay nagbigay inspirasyon sa maraming tao. Patuloy siyang nagsisilbing ilaw sa madilim na sulok ng Davao at sa buong Mindanao, ipinakita niya na ang isang tao, kahit gaano kaliit, ay may kakayahang magdala ng pagbabago.