MAG AMANG MAGSASAKA MINALIIT NG MGA KAMAG-ANAK SA REUNION DAHIL SILA LANG ANG MAHIRAP! DI NILA ALAM

KABANATA 1: ANG PAGBALIK

Mainit ang sikat ng araw nang huminto ang lumang traysikel sa tapat ng malaking bahay na may mataas na bakod. Dahan-dahang bumaba si Mang Isko, bitbit ang isang kupas na bayong na halatang ilang beses nang tinahi. Sumunod sa kanya ang anak niyang si Lito, payat, kayumanggi, at may mga kamay na bakas ang taon ng pagtatrabaho sa bukid. Sa unang tingin pa lamang, ramdam na nila ang kaibahan ng mundong kanilang papasukin, isang mundong matagal na nilang hindi ginagalawan.

Ito ang unang pagkakataon matapos ang maraming taon na dumalo sila sa family reunion ng angkan ni Mang Isko. Matagal niyang pinag-isipan kung pupunta pa ba sila, dahil alam niyang hindi na siya kasing-angat ng kanyang mga kamag-anak. Habang ang iba ay naging negosyante, propesyonal, at nakapag-abroad, siya ay nanatiling magsasaka sa liblib na baryo, contento sa ani ng palay at mais, at sa simpleng buhay na kanyang pinili.

Pagpasok pa lamang nila sa bakuran ay sinalubong na sila ng mga matang mapanuri. Ang malalakas na tawanan ay bahagyang humina, at may ilang bulungan na agad na lumutang. Napatingin si Lito sa kanyang ama, tila nagtatanong kung tama ba ang kanilang desisyon na pumunta. Ngumiti lamang si Mang Isko, isang ngiting sanay sa hirap at pagtitimpi.

Ang mga kamag-anak ay pawang bihis na bihis. May mga suot na mamahaling damit, makikinang na relo, at may hawak pang mga susi ng kotse. Sa gitna ng bakuran ay may mahabang mesa na puno ng masasarap na pagkain. Para kay Lito, parang ibang mundo ang kanyang tinatapakan, malayo sa putik ng bukid at sa amoy ng bagong ani.

“Uy, dumating na pala kayo,” malamig na bati ng isang tiyahin na halos hindi man lang ngumiti. “Tagal niyo nang hindi nagpapakita ah.”

“Oo nga po,” magalang na sagot ni Mang Isko. “Pasensya na, maraming gawain sa bukid.”

Nagtinginan ang ilang kamag-anak at may mga napangiting pilit. Ang salitang “bukid” ay tila may kasamang pangungutya sa kanilang pandinig. Para sa kanila, ang pagiging magsasaka ay simbolo ng kabiguan, hindi ng sipag o dangal.

Umupo sina Mang Isko at Lito sa isang sulok ng bakuran. Tahimik lamang sila, pinagmamasdan ang kasiyahan ng iba. Naririnig ni Lito ang mga usapan tungkol sa negosyo, bakasyon sa ibang bansa, at mga bagong sasakyan. Sa bawat salitang iyon, mas lalo niyang nararamdaman ang distansya sa pagitan nila at ng mga kamag-anak.

“Pa, okay ka lang ba?” mahina niyang tanong.

“Oo, anak,” sagot ni Mang Isko. “Sanay na ako.”

Ngunit sa kabila ng kanyang mga salita, may kirot sa kanyang dibdib. Hindi dahil sa kahirapan, kundi dahil sa pagmamaliit. Alam niyang pinaghirapan niya ang bawat butil ng bigas na kanilang kinakain. Alam niyang malinis ang kanyang konsensya. Ngunit sa mata ng iba, hindi iyon sapat.

Maya-maya, may isang pinsan ang lumapit, hawak ang isang baso ng mamahaling inumin. “Isko, hanggang ngayon ba nagbubukid ka pa rin?” tanong nito na may halong pagtataka at panlalait.

“Oo,” maikling sagot ni Mang Isko. “Masaya naman kami doon.”

“Sayang ka,” sabi ng pinsan habang umiiling. “Kung sumunod ka lang sana sa amin noon, baka mayaman ka na rin.”

Hindi sumagot si Mang Isko. Ngumiti lamang siya at tumango. Si Lito naman ay napakuyom ang kamay, pilit pinipigilan ang sarili. Gusto niyang magsalita, ipagtanggol ang kanyang ama, ngunit alam niyang hindi ito ang lugar at oras.

Habang tumatagal ang reunion, lalong nagiging malinaw ang kanilang posisyon. Sila ang naiiba, ang tahimik, ang simple. May ilang batang kamag-anak ang nagtatawanan nang makita ang suot na tsinelas ni Lito, at may mga matatandang bulong na hindi na itinago ang pangmamaliit.

“Yan ang nangyayari kapag hindi ka nag-aral,” wika ng isang tiyuhin sa kausap nito, sapat ang lakas ng boses upang marinig ni Mang Isko.

Sa sandaling iyon, napatingin si Mang Isko sa langit. Hindi siya galit, ngunit may bigat ang kanyang puso. Naalala niya ang mga gabing puyat sa bukid, ang mga panahong binaha ang kanilang taniman, at ang mga araw na halos wala silang makain. Lahat iyon ay kanyang nilampasan nang may dignidad.

Hindi alam ng mga kamag-anak na iyon ang buong kwento. Hindi nila alam na ang maliit na lupang sinasaka ni Mang Isko ay may lihim na kasaysayan. Hindi nila alam na ang ani mula roon ay minsang nakapagpaaral sa maraming bata sa kanilang baryo. Hindi nila alam na ang simpleng magsasaka na kanilang minamaliit ay may taglay na kayamanang hindi nasusukat ng pera.

Habang papalubog ang araw, tumayo si Mang Isko at tinapik ang balikat ni Lito. “Tara na, anak,” mahinahon niyang sabi.

“Uuwi na po tayo?” tanong ni Lito.

“Oo,” sagot niya. “May bukid pa tayong aasikasuhin bukas.”

Habang naglalakad sila palabas ng bakuran, muling sumulyap si Lito sa mga kamag-anak na patuloy sa kasiyahan. May halo itong lungkot at determinasyon. Sa kanyang puso, may isang pangakong unti-unting nabubuo, isang pangakong darating ang araw na ang kanilang pagiging magsasaka ay hindi na magiging dahilan ng pagmamaliit.

Hindi nila alam, ang ama at anak na kanilang binalewala ay may hawak na kapalarang magpapabago sa lahat. At sa muling pagsikat ng araw, magsisimula ang isang kwento na kailanman ay hindi nila inasahan. Dito nagsisimula ang lahat.

KABANATA 1: ANG MGA MATA SA REUNION

Maagang gumising si Mang Isko sa araw na iyon kahit hindi na niya kailangan pang pumunta sa bukid. Sanay ang kanyang katawan sa aga ng trabaho, at kahit may reunion na dadaluhan, hindi na iyon mababago. Tahimik niyang tinignan ang lumang kisame ng kanilang bahay na yari sa kahoy at yero, saka napabuntong-hininga. Matagal na niyang pinag-iisipan kung tama bang pumunta pa sila ng kanyang anak na si Lando sa reunion ng kanilang mga kamag-anak, ngunit nanaig ang kagustuhang ipakita na hindi sila dapat ikahiya.

Si Lando, ang kanyang kaisa-isang anak, ay tahimik na naghahanda sa tabi niya. Suot nito ang pinakamaayos nilang damit, isang simpleng polo na plantsado nang paulit-ulit at pantalon na ilang taon nang ginagamit tuwing may espesyal na okasyon. Kita sa kilos ng binata ang kaba, hindi dahil nahihiya siya sa kanilang estado sa buhay, kundi dahil alam niyang muli na naman silang haharap sa mga matang mapanghusga.

Habang bumiyahe sila patungo sa lugar ng reunion, tahimik ang buong sasakyan. Tanaw sa bintana ang malalawak na palayan na matagal nang naging saksi sa pawis at sakripisyo ng mag-ama. Dito sila lumaki, dito sila tumanda, at dito nila natutunang ipagmalaki ang simpleng pamumuhay. Ngunit alam ni Mang Isko na sa mata ng kanyang mga kamag-anak, ang lupang ito ay simbolo ng kahirapan at kabiguan.

Pagdating nila sa resort kung saan ginaganap ang reunion, agad bumungad ang mga magagarang sasakyan at ang malawak na lugar na punô ng dekorasyon. May mga kamag-anak na abala sa pagkuha ng litrato, nagtatawanan, at nagkukuwentuhan tungkol sa negosyo, bakasyon sa ibang bansa, at mga bagong bili. Sa sandaling bumaba ang mag-ama, tila humina ang ingay sa kanilang paligid, at unti-unting naramdaman ang bigat ng mga titig na dumapo sa kanila.

May mga ngiting pilit na sumalubong, ngunit mas marami ang hindi man lang nag-abala. May mga bulungan na hindi na itinago, mga salitang may halong pagtataka at panlalait. Si Lando ay napatingin sa kanyang ama, at sa mga mata nito ay mababakas ang tanong kung bakit palaging ganito ang kanilang tinatanggap tuwing kaharap ang sariling dugo.

Lumapit ang isang tiyahin na suot ang mamahaling damit at alahas, at agad nagbitiw ng tanong na parang kutsilyong tumusok sa dibdib. Tinanong niya kung hanggang ngayon daw ba ay nagbubukid pa rin si Mang Isko at kung wala raw ba talagang balak na magbago ng buhay. Bagama’t may ngiti sa labi ni Mang Isko, dama ni Lando ang kirot na pilit nitong itinatago.

Umupo ang mag-ama sa isang sulok ng lugar, malayo sa sentro ng kasiyahan. Habang ang iba ay abala sa mga kwento ng tagumpay, sila ay tahimik na nagmamasid. Naririnig ni Lando ang mga pabulong na komento tungkol sa kanilang suot, sa kanilang trabaho, at sa kung bakit pa raw sila dumalo sa reunion kung wala naman silang maipagmamalaki.

May isang pinsan na malakas ang loob na nagbiro, sapat ang lakas ng boses upang marinig ng iba, na baka raw gutom na gutom na ang mag-ama kaya agad silang kumuha ng pagkain. Natawa ang ilan, habang ang iba ay nagkunwaring walang narinig. Napakuyom ang kamay ni Lando, ngunit pinigilan niya ang sarili. Ayaw niyang mapahiya ang kanyang ama, kahit pa alam niyang hindi nila deserve ang ganitong pagtrato.

Tahimik na ngumiti si Mang Isko at marahang tinapik ang balikat ng anak, parang sinasabing ayos lang ang lahat. Ngunit sa loob niya, sariwa pa rin ang sakit. Hindi dahil mahirap siya, kundi dahil minamaliit ang dangal ng isang magsasaka. Naalala niya ang mga gabing binaha ang palayan, ang mga panahong halos wala silang makain, at ang mga araw na pinili niyang manatili sa bukid imbes na sumunod sa lungsod, dahil naniniwala siyang may halaga ang lupang kanyang inaalagaan.

Habang patuloy ang reunion, lalong lumalalim ang pakiramdam ng pagkakahiwalay ng mag-ama. Ang mga usapan ay umiikot sa pera at tagumpay, tila ba walang lugar ang mga kwento ng pawis at tiyaga. Para sa karamihan, ang sukatan ng halaga ng tao ay kung gaano siya kayaman, hindi kung gaano siya katapat sa kanyang trabaho.

Hindi alam ng mga kamag-anak na iyon na may mga lihim ang mag-amang magsasaka. Hindi nila alam na ang lupang sinasaka ni Mang Isko ay may kasaysayang mas malalim kaysa sa iniisip nila. Hindi nila alam na si Lando ay may pangarap na unti-unting hinuhubog, isang pangarap na balang araw ay magpapabago sa tingin ng lahat sa kanila.

Sa gitna ng ingay at tawanan, nanatiling tahimik ang mag-ama, parang dalawang aninong hindi napapansin. Ngunit sa katahimikang iyon, may binhing unti-unting tumutubo. Isang determinasyon na patunayan na ang kahirapan ay hindi kahinaan, at ang pagiging magsasaka ay hindi kailanman dapat ikahiya.

Habang papalubog ang araw at patuloy ang kasiyahan ng reunion, hindi pa alam ng mga kamag-anak na ang mag-amang kanilang minamaliit ay magsisimula ng isang kwentong magpapatahimik sa lahat. At sa pag-uwi nila sa gabing iyon, dala ng ama at anak ang isang pangakong hindi kailangang isigaw, dahil darating ang panahong ang katotohanan mismo ang magsasalita.