Araw-araw nangongotong sa palengke! Pulis, pinahiya ng babae!!

KABANATA 1: Ang Palengke ng mga Bulong

Maaga pa lamang ay gising na ang palengke ng San Isidro. Sa pagitan ng amoy ng isdang bagong hango sa yelo at usok ng pritong saging, nag-uumpukan na ang mga tindera at mamimili. May mga tawanan, may tawaran, at may mga bulungan—mga bulong na matagal nang nakabaon sa ilalim ng araw-araw na ingay.

Isa sa mga bulong na iyon ay tungkol kay PO1 Renato Cruz.

“Darating na naman ‘yon,” pabulong na sabi ni Aling Cora habang inayos ang kanyang panindang gulay. “Araw-araw na lang, parang may resibo ang palengke sa kanya.”

“Shh,” sagot ni Mang Lito, ang tindero ng karne. “Baka marinig tayo.”

Hindi na bago sa kanila ang pagdating ng pulis. Tuwing umaga, bandang alas-nuwebe, lilitaw si PO1 Cruz na nakauniporme, ang baril sa baywang, at ang ngiting pilit. Hindi siya bumabati para mangumusta; bumabati siya para mangolekta. Isang daan dito, dalawang daan doon—“pang-kape,” “pang-maintenance,” “pang-seguridad,” kung ano-anong dahilan. Kapag tumanggi ka, may titig siyang kayang magpa-urong ng sikmura.

Ngunit sa araw na iyon, may isang taong hindi bahagi ng mga bulong.

Si Maya.

Bagong salta si Maya sa palengke. Dalawampu’t walong taong gulang, payat ngunit matikas, at may mga matang hindi marunong umiwas. May dala siyang maliit na puwesto ng mga tuyong isda at bagoong—negosyong minana sa kanyang ina na kamakailan lang pumanaw. Para sa kanya, ang palengke ay hindi lamang hanapbuhay; ito ay alaala, laban, at pangako.

“Ma’am, tikman n’yo po,” alok ni Maya sa isang mamimili, may ngiting totoo.

“Bago ka dito, iha?” tanong ng babae.

“Opo,” sagot ni Maya. “Kahapon lang po ako nagsimula.”

Napatingin ang babae sa paligid, saka bahagyang yumuko. “Mag-ingat ka.”

Bago pa man makapagtanong si Maya kung bakit, may biglang tumigil sa tapat ng kanyang puwesto. Isang pares ng bota ang una niyang nakita, makintab at matigas ang hakbang. Umangat ang tingin niya.

“Magandang umaga,” sabi ni PO1 Cruz, malamig ang tono. “Bago ka ah.”

“Opo,” sagot ni Maya, diretso ang tindig. “May maitutulong po ba ako?”

Napangiti ang pulis, ang ngiting may kasamang sukli. “May patakaran dito sa palengke. Lahat ng tindera, nagbibigay para sa seguridad.”

“Ah,” sabi ni Maya. “Magkano po at may resibo ba?”

Tumahimik ang paligid. Parang huminto ang hangin. Ang mga tindera sa katabi niyang puwesto ay napatingin sa isa’t isa.

“Resibo?” ulit ni Cruz, bahagyang natawa. “Hindi na kailangan ‘yon. Alam na ‘to.”

“Pasensya na po,” mahinahon ngunit matatag na sagot ni Maya. “Gusto ko lang pong malinaw. Legal po ba ‘yan? At saan po napupunta?”

Uminit ang pisngi ni Cruz. “Huwag ka nang maraming tanong. Baguhan ka pa lang.”

“Baguhan po ako, pero hindi po ako tanga,” sagot ni Maya, hindi itinaas ang boses. “Kung may bayad, dapat malinaw. Kung wala, hindi po ako magbibigay.”

May ilang nakarinig. May ilang napangiti. May ilang napalunok.

Lumapit si Aling Cora, kunwari’y bibili. “Iha, huwag ka nang makipagtalo,” bulong niya. “Delikado.”

Ngunit huli na. Ang mata ni Cruz ay nagliliyab. “Kung ayaw mong sumunod, puwede kitang ipasara. Illegal ang puwesto mo.”

“May permit po ako,” sabay labas ni Maya ng isang folder. “Kompleto. Pwede n’yo pong tingnan.”

Tinanggap ni Cruz ang folder, ngunit hindi niya binuksan. Sa halip, ibinalik niya ito at tumikhim. “Huwag mo akong turuan ng trabaho.”

“Hindi ko po kayo tinuturuan,” sagot ni Maya. “Gusto ko lang pong tama ang ginagawa.”

May tumikhim sa likod. Isang lalaking may suot na maruming apron—si Mang Lito. “Sir,” maingat na sabi niya, “Baka puwedeng pag-usapan na lang—”

“Tumahimik ka,” putol ni Cruz.

Doon na tuluyang nag-iba ang ihip ng hangin. Ang mga tao ay nagsimulang magsiksikan, tila may hinihintay na mangyayari. At sa gitna ng palengke, si Maya ay huminga nang malalim.

“Kung mangongotong po kayo,” malinaw niyang sabi, sapat ang lakas para marinig ng marami, “hindi po ako papayag. Kung ipapahiya n’yo po ako, handa po akong ipaglaban ang karapatan ko.”

May humalakhak sa dulo. May pumalakpak—isa, dalawa, tatlo—hanggang sa may ilang sumunod. Hindi malakas, pero malinaw.

Namula si Cruz. “Nag-iingay ka.”

“Hindi po,” sagot ni Maya. “Nagsasabi lang po ng totoo.”

Sa sandaling iyon, dumating ang tanod ng palengke, hingalin. “May problema po ba?”

“Wala,” mabilis na sabi ni Cruz, pilit ang ngiti. “Nagkakaintindihan lang.”

Ngunit ang mga mata ng mga tao ay nakatutok pa rin kay Maya. At sa mga matang iyon, may apoy na matagal nang naghihintay ng sindi.

Habang papalayo si Cruz, may iniwang bigat sa hangin—banta, galit, at hiya. Ngunit si Maya ay nanatiling nakatayo, ang mga kamay ay bahagyang nanginginig, ang dibdib ay puno ng tapang.

Lumapit si Aling Cora. “Matapang ka, iha.”

“Hindi po,” sagot ni Maya, ngumiti nang bahagya. “Pagod lang po akong manahimik.”

Sa palengke ng San Isidro, nagsimula nang magbago ang mga bulong. At sa araw na iyon, isinilang ang isang kwento—kwento ng isang babaeng hindi yumuko, at ng isang pulis na unang beses nakaramdam ng hiya sa gitna ng maraming mata.