Kabanata 1: Ang Panimulang Laban

Umuulan nang malakas sa maliit na baryo ng San Rafael. Ang hangin ay may dalang lamig at dinala ang amoy ng basa at putik mula sa palayan. Sa gilid ng isang lumang bahay, nakatayo si Lola Rosario, halos duwag na sa takot, nakatali ang kamay sa likod. Ang kanyang mga mata ay namumugto, ngunit puno ng determinasyon.

Hindi siya nag-iisa sa kanyang pagdurusa. Kasama niya ang kanyang alagang aso, si Bantay, na tahimik ngunit alerto, tila ba naiintindihan ang panganib na kanilang kinakaharap. Ngunit sa kabila ng tapang ng aso, alam ni Lola na wala silang kakayahan laban sa taong nagkulong sa kanya—ang kanyang manugang na si Ramon Delgado, kilala sa baryo bilang sakim sa pera, malupit, at walang pakialam sa damdamin ng iba.

Lima na ang buwan mula nang mawala ang kanyang anak na si Mara. Walang abiso, walang paliwanag. Isang araw lamang, sinundan ni Lola ang kargamento ng pagkain na iniwan ng kanyang anak sa merkado, at doon niya natuklasan ang masaklap na katotohanan: ang kanyang anak ay naipit sa utang, at ang may-ari ng utang—si Ramon—ay naglalaro ng kanyang buhay.

Ang galit at pangungulila ni Lola ay napalitan ng desisyon: gagawin niya ang lahat upang ipaghiganti ang anak at mailigtas ang iba pang maaaring masaktan. Ngunit hindi niya inaasahan na ang unang hakbang sa kanyang laban ay ang makulong sa isang kulungan… ng aso.

Ang kulungan ay hindi literal na kulungan ng tao. Isang maliit na silid sa likod ng bahay ni Ramon, kung saan iniiwan niya ang mga ligaw o ayaw niyang makita ng iba. Ang dingding ay basang-basa mula sa ulan at amoy ng putik at dumi ng hayop. Sa loob nito, kakaunti ang espasyo upang makagalaw, at wala nang kahit anong kaginhawaan.

Lumapit si Ramon, may hawak na papel na tila dokumento ng pagbabayad. “Lola Rosario,” mariin niyang wika, “alam mo ang batas sa utang. Kung hindi mo matutulungan ang anak mo, wala kang karapatan na magreklamo.”

Ngunit si Lola, kahit pagod at gutom, ay tumayo nang marahan. “Hindi ang pera ang sukatan ng tao, Ramon. Hindi mo kayang bawiin ang buhay at dangal ng isang ina,” wika niya, pilit pinipigilan ang panginginig ng boses.

Ramon ay ngumisi. “Kaya mo bang labanan ang batas at ang lakas ko?”

Lumipas ang mga oras. Si Lola ay naglakad-lakad sa maliit na kulungan, iniisip ang anak at ang pamilya. Naalala niya ang mga gabi na magkasama silang nagluluto, nagtatawanan, at nagbabahagi ng kwento sa simpleng hapag-kainan. Sa bawat alon ng alaala, mas lumalakas ang galit at lungkot sa kanyang dibdib.

Doon niya naramdaman ang isang kakaibang lakas—isang pwersa na mas malakas pa sa takot. “Kung ako ay pinipilit na magtiis, gagawin ko ito… para sa anak ko,” bulong niya sa sarili.

Sa labas ng bahay, nakatayo ang kanyang apo na si Miguel, labing-anim na taong gulang, at tinitingnan ang maliit na bintana ng kulungan. Alam niyang hindi pa siya makakapasok sa loob, ngunit may dalang liwanag sa mata—ang apoy ng pag-asa at paghihiganti.

“Lola… huwag kang susuko,” bulong ni Miguel. “Hindi ka nag-iisa.”

Napangiti si Lola sa kabila ng pagod at takot. Alam niyang hindi lamang para sa sarili niya, kundi para sa anak at apo, kailangan niyang maging matatag. At sa gitna ng dilim, nagsimula siyang magplano.

Sa parehong oras, sa loob ng malaking sala ni Ramon, may nakatambay na iba pang tauhan: ang kanyang kaibigan at kasamahan sa negosyo, na pareho ring sakim sa pera. Nag-uusap sila tungkol sa utang at kung paano haharapin ang mga taong tila nakaaabala sa kanilang plano. Hindi nila alam na sa likod ng kulungan, may nakikinig—si Lola, na nakikinig sa bawat salita, nagtatala ng bawat detalye.

“Kung patuloy nating pipilitin, baka mas lalo silang sumuko,” wika ni Ramon.

“Hindi, kailangan nating ipakita kung sino ang may kontrol,” sagot ng kasamahan. “Walang sinuman ang makakaligtas kapag kami ang nagdesisyon.”

Ang gabi ay mas lalo pang lumala. Ang ulan ay tumitigil, ngunit ang kulungan ay nanatiling malamig at madilim. Si Lola ay umupo sa sahig, pinipilit palamigin ang isip at katawan. Ngunit hindi niya mapigilan ang pagtulo ng luha—luha ng galit, luha ng pangungulila, at luha ng determinasyon. Alam niyang darating ang araw na siya at ang pamilya niya ay makakamit ang hustisya.

Habang nakatitig sa bintana, naramdaman niya ang dahan-dahang galaw ni Bantay. Ang aso, bagaman maliit, ay nagsilbing bantay at kaagapay niya sa dilim. Tila ba sinasabi ng mata ng aso: “Hindi ka nag-iisa, Lola. Kakampi kita.”

Sa sandaling iyon, nagpasya si Lola: kahit gaano man kalupit ang manugang, kahit gaano man kasakim sa pera, hindi siya magpapatalo. Ang kanyang anak, na naipit sa utang, ay magiging dahilan ng kanyang lakas. Ang kanyang apo ay magiging inspirasyon ng kanyang tiyaga.

Lumipas ang gabi, at ang kulungan ay nanatiling tahimik. Ngunit sa puso ni Lola, may nagliliyab na apoy. Hindi lamang para sa sarili niya, kundi para sa lahat ng naapi ng kasakiman, katiwalian, at kalupitan.

“Darating ang araw, Ramon Delgado. At sa araw na iyon, makakakita ka ng tunay na hustisya,” bulong ni Lola sa dilim, habang mahigpit niyang hawak ang kamay ng aso.

At sa labas, sa gitna ng dilim at ulan, nagplano rin ang mga inosenteng kaalyado—mga kababayan niyang handang tumulong. Ang laban ay nagsimula. Ang laban ng isang lola, isang ina, isang Pilipino, laban sa kasakiman at kalupitan.