MAGSASAKANG AMA, HIRAP NA HIRAP MAGTRABAHO SA PROBINSYA!PURO BULAKBOL LANG PALA GINAGAWA NG MGA

KABANATA 1: ANG LUPANG PINAGMULAN NG LUHA

Sa isang liblib na baryo sa lalawigan ng San Isidro, kung saan ang araw ay palaging nauuna sa sigaw ng tandang at ang gabi’y sinasabayan ng huni ng kuliglig, namumuhay si Mang Isko, isang magsasakang ama na halos buong buhay ay inialay sa lupa. Magaspang ang kanyang mga palad, tila ba bawat guhit ay may kuwento ng hirap, pawis, at pag-asa. Araw-araw, bago pa sumilip ang liwanag, gising na siya—bitbit ang asarol, pasan ang sako ng binhi, at baon ang pangarap na balang araw ay giginhawa rin ang kanyang pamilya.

Ngunit ang lupa, gaano man ka-mapagbigay, ay marunong ding maging malupit.

Sa umagang iyon, nakatayo si Mang Isko sa gitna ng palayan, nakatanaw sa mga halamang pilit niyang binuhay sa kabila ng tagtuyot at utang. Ang dating luntian ay napalitan ng dilaw na tila nalalanta rin ang kanyang pag-asa. Umihip ang hangin, dala ang alikabok at mga bulong ng mga kapitbahay—mga bulong na matagal nang sumasakit sa kanyang dibdib.

“Bulakbol daw ang mga anak ni Mang Isko,” sabi ng ilan.
“Wala raw silbi ang pagpapalaki niya,” dugtong ng iba.

May tatlo siyang anak: si Jun, ang panganay na minsang nangarap maging guro; si Liza, ang tahimik ngunit matalinong dalagita; at si Tomas, ang bunso na mahilig magtanong tungkol sa mundo. Lahat sila’y dating may ningning sa mga mata, lalo na tuwing may dalang kuwento si Mang Isko tungkol sa edukasyon—kung paano ito ang susi sa pag-ahon mula sa kahirapan.

Ngunit dumating ang mga taon na tila ba nagsabwatan ang kapalaran laban sa kanila.

Nagsimula sa pagkakasakit ng kanilang ina, si Aling Rosa. Naubos ang kaunting ipon sa ospital at gamot. Napilitan si Mang Isko na mangutang sa kooperatiba, sa mga kakilala, kahit sa mga taong kilala sa mataas na tubo. Sa gitna ng lahat ng ito, unti-unting nagbago ang takbo ng buhay ng kanilang mga anak.

Si Jun, na dating laging may dalang libro, ay madalas nang wala sa paaralan. Nakikita na lamang siya ng mga tao sa baryo na nakatambay sa tindahan, kausap ang mga kabataang kilala sa kalokohan. Si Liza, na dating aktibo sa klase, ay tumigil na rin sa pagpasok, sinasabing nahihiya na siyang humarap sa mga guro dahil sa kakulangan sa bayad. Si Tomas naman, bagama’t bata pa, ay natutong magkubli ng lungkot sa likod ng ngiti.

Isang hapon, habang papauwi si Mang Isko mula sa bukid, narinig niya ang tawa ng mga kabataan sa may gilid ng kalsada. Nandoon si Jun at Tomas. May hawak na baraha ang isa, may sigarilyo ang isa pa. Parang may sumaksak sa kanyang dibdib.

“Jun!” sigaw niya, nanginginig ang boses. “Ano’ng ginagawa ninyo rito? Hindi ba dapat nasa paaralan kayo?”

Nagtinginan ang mga kabataan. Tumahimik ang paligid. Si Jun ay yumuko, hindi makatingin sa ama. Si Tomas ay napaatras, hawak-hawak ang laylayan ng kanyang damit.

“Pa… pasensya na,” mahina ang sagot ni Jun. “Wala naman na kaming pambayad. Nahihiya na kami.”

Hindi agad nakapagsalita si Mang Isko. Sa halip, tumalikod siya at naglakad palayo. Hindi dahil galit siya sa mga anak, kundi dahil galit siya sa sarili. Sa bawat hakbang, naramdaman niya ang bigat ng kabiguan. Ama siya, ngunit tila ba nabigo siyang gampanan ang tungkulin.

Kinagabihan, sa ilalim ng mahinang ilaw ng gasera, tahimik silang nagsalo-salo. Kanin na may kaunting asin at tuyo ang hapunan. Walang nagsasalita. Ang tunog lamang ng kutsara sa pinggan ang maririnig.

“Pa,” basag ni Liza ang katahimikan, “maghahanap po ako ng trabaho bukas. Kahit katulong lang. Para makatulong.”

Napatingin si Mang Isko sa kanyang anak. Kita niya ang determinasyon sa mga mata nito, ngunit mas nangingibabaw ang lungkot. Gusto niyang sumigaw, sabihin na hindi iyon ang pangarap niya para sa kanila. Ngunit anong karapatan niya kung siya mismo’y wala nang maibigay?

Kinabukasan, mas maaga pa kaysa dati ay bumangon si Mang Isko. Lumuhod siya sa tabi ng kama at taimtim na nagdasal. Hindi niya hiningi ang kayamanan, ni ang ginhawa. Isa lamang ang kanyang hiling: bigyan siya ng lakas at pagkakataon para ituwid ang mga maling landas.

Hindi niya alam na sa likod ng mga paratang na “bulakbol” at “walang silbi,” may itinatagong mga sakripisyo ang kanyang mga anak—mga sakripisyong hindi nakita ng baryo, at hindi pa niya lubusang nauunawaan.

Sa pagsikat ng araw, muling humawak ng asarol si Mang Isko. Sa bawat hampas sa lupa, may kasamang panata: hindi siya susuko. Sapagkat ang lupa man ay matigas, marunong din itong magbunga—sa tamang panahon.

At dito nagsisimula ang kuwento ng isang amang magsasaka, ng mga anak na hinusgahan ng lipunan, at ng isang pamilyang lalaban upang patunayan na ang tunay na edukasyon at dangal ay hindi nasusukat sa tsismis ng iba, kundi sa tibay ng puso.