KABANATA 1: ANG BALIK NA HINDI INAASAHAN

Maaga pa lang ay mahaba na ang pila sa loob ng San Estrella Bank. Kumakalansing ang tunog ng sapatos sa makintab na sahig, huni ng aircon, at pabulong na reklamo ng mga kliyenteng nagmamadali. Sa gitna ng lahat ng iyon, may isang matandang lalaki ang kapansin-pansin—hindi dahil sa lakas ng boses o sa ayos ng pananamit, kundi dahil sa dala niya.

Isang malaking sako.

Punô iyon ng mga barya.

Ang matanda ay nakasuot ng kupas na polo, may mga tahi sa siko, at pantalon na halatang ilang dekada nang ginagamit. Ang kanyang likod ay bahagyang kuba, ngunit matatag ang kanyang tindig. Hawak niya ang sako na parang kayamanan—dahil para sa kanya, iyon nga ang kayamanan ng buong buhay niya.

“Susmaryosep, ano ‘yon?” bulong ng isang babae sa likuran ng pila.

“Mga barya ata,” sagot ng kasama niya, sabay tawa. “Nandito sa bangko, parang namamalengke.”

Narinig iyon ng matanda. Ngunit hindi siya tumingin. Hindi rin siya sumagot. Sanay na siya.

Ang pangalan ng matanda ay Isidro Manalang. Pitumpu’t dalawang taong gulang. Tatlumpung taon siyang naging basurero ng munisipyo. Araw-araw, naglalakad siya sa ilalim ng araw at ulan, nagtutulak ng kariton, namumulot ng bote, lata, at minsan—mga baryang nahuhulog sa kalsada.

Hindi siya kailanman nagtiwala sa bangko noon. Para sa kanya, mas ligtas ang perang hawak at nakikita. Ngunit ngayong araw, nagpasya siyang pumasok—dahil may pangako siyang tinutupad.

Pagdating niya sa harap ng teller, bahagyang umiling ang batang babaeng nakaupo roon. Nakalagay sa nameplate: KAREN.

“Opo?” malamig na tanong ni Karen, sabay tingin sa sako.

“Magde-deposito sana ako,” mahinahong sagot ni Isidro.

Napatingin si Karen sa kasamahan niya. “Ma’am, tingnan n’yo po ito,” pabulong ngunit halatang naririnig. “Barya.”

Lumapit ang isa pang teller at napangisi. “Sir, ilang piso po ‘yan?”

“Hindi ko po mabilang,” tapat na sagot ni Isidro. “Pero matagal ko na pong iniipon.”

Hindi napigilan ni Karen ang mahinang tawa. “Sir, alam n’yo po bang may bayad ang pagbilang ng barya kapag sobra?”

“Oo,” sagot ng matanda. “Handa po akong maghintay.”

Sa likod niya, may isang lalaking naka-amerikana ang nainis. “Grabe naman, Tatay. Isang oras na kami rito tapos magbubuhos ka lang ng barya?”

May ilang tumawa. May ilang umiling. May ilang nag-video pa gamit ang cellphone.

“Ganito na ba talaga ngayon?” bulong ng isang binata. “Kahit sino na lang pumapasok sa bangko.”

Unti-unting namula ang tenga ni Isidro, ngunit nanatili siyang kalmado. Dahan-dahan niyang ibinaba ang sako sa harap ng counter. Kumalansing ang laman nito—tunog ng sentimo, piso, limang piso, sampung piso—tunog ng mga taong minamaliit, ng pagod na hindi nakikita, ng panahong ginugol sa pagtitipid.

Napabuntong-hininga si Karen. “Sir, kailangan po naming ipatawag ang supervisor.”

“Mabuti po,” sagot ni Isidro.

Lumapit ang branch supervisor, si Mr. Ledesma, isang lalaking nasa limampung taon, may makapal na kilay at mukhang laging nagmamadali.

“Ano ‘to?” tanong niya.

“Magde-deposito raw po ng barya,” sagot ni Karen, may halong irita.

Tiningnan ni Mr. Ledesma si Isidro mula ulo hanggang paa. “Sir, hindi po ito practical. Kung ilang daan lang po ‘yan—”

“Hindi po ilang daan,” putol ni Isidro, magalang ngunit matatag. “Lahat po ‘yan ay ipon ko.”

Tumawa ang isang kostumer. “Ipon? Ilang taon? Sampu? Baka kulang pa ‘yan sa isang libo!”

Mas lalong dumami ang halakhak.

Tahimik si Isidro. Sa isip niya, bumalik ang mga alaala—ang bawat baryang pinulot sa kanal, ang bawat sentimong tinabi imbes na ipambili ng yosi, ang bawat gabing kumakalam ang sikmura ngunit pinili niyang magtiis.

“Ano po ang minimum deposit?” tanong niya kay Mr. Ledesma.

“Limang daang piso,” sagot nito, halos iritado.

Dahan-dahang ngumiti si Isidro. “Kung gano’n po, sigurado akong lampas ako roon.”

Napakunot ang noo ng supervisor. “Sige,” sabi niya matapos ang ilang segundo. “Pero huwag kayong magreklamo kung matagalan.”

“Hindi po ako nagmamadali,” sagot ng matanda.

Ilang empleyado ang nagsimulang magbilang ng barya gamit ang makina. Isa, dalawa, tatlo… habang tumatagal, unti-unting nagbabago ang ekspresyon ng kanilang mga mukha.

“Sir…” mahinang tawag ni Karen. “Parang… marami po ito.”

Lumapit si Mr. Ledesma, biglang naging seryoso. “Ilan na?”

“Mahigit dalawang daang libo pa lang po… kalahati pa lang ng sako,” sagot ng teller, nanginginig ang boses.

Biglang tumahimik ang bangko.

Ang mga tumatawa kanina ay napatigil. Ang mga nagvi-video ay napababa ng cellphone. Ang lalaking naka-amerikana ay napalunok.

Ngunit si Isidro ay nanatiling tahimik. Hindi pa nila alam.

Hindi pa nila alam na ang mga baryang iyon ay iniipon niya sa loob ng mahigit apatnapung taon.
Hindi pa nila alam na ang kabuuan nito ay hindi lang daan-daang libo…
kundi milyon-milyon na pala.

At habang patuloy ang pagbilang ng makina, unti-unting gumuho ang yabang ng mga taong humusga sa kanya.

Ito pa lamang ang simula ng katotohanang babaligtad sa lahat ng kanilang paniniwala.