Tumawag ang anak sa beteranong ama: “Daddy, masakit ang likod ko”—pag-uwi niya…

---

KABANATA 1: Ang Tawag

Tahimik ang umaga sa maliit na bahay ni Mang Ruben sa gilid ng bayan. Ang dating sundalo ay sanay sa katahimikan—iyon ang uri ng katahimikang may kasamang alaala. Sa bawat paghinga, naroon ang mga tunog ng nakaraan: putok ng baril, sigaw ng mga kasama, at ang mabigat na yabag ng responsibilidad. Ngunit ngayong araw, ibang tunog ang pumunit sa kanyang katahimikan—ang pag-ring ng cellphone.

Tinitigan niya ang screen. Isang pangalan ang kumislap: Elena.

Agad niyang sinagot.

“Daddy,” mahina ang boses sa kabilang linya. May pilit na katatagan, ngunit may panginginig na hindi maitago. “Masakit ang likod ko.”

Parang may humigpit sa dibdib ni Mang Ruben. “Ano’ng nangyari?” tanong niya, pilit pinananatiling kalmado ang boses. Sa loob-loob niya, nagsimulang umandar ang instinct na matagal nang hindi ginagamit—ang instinct ng isang beterano.

“Hindi ko alam,” sagot ni Elena. “Bigla na lang. Kanina pa. Parang may humihila… hanggang balikat.”

Tumayo si Mang Ruben mula sa lumang silya. Sa mesa, nandoon ang kanyang tasa ng kape, hindi pa halos nababawasan. “Nasaan ka?” mabilis niyang tanong.

“Sa inuupahan ko,” tugon ng anak. “Ayokong istorbohin ka sana, pero—”

“Hindi ka istorbo,” mariing putol ni Mang Ruben. “Humiga ka lang. Darating ako.”

Hindi na siya naghintay ng sagot. Isinukbit niya ang lumang jacket—yaong laging suot niya kapag may mahalagang lakad. Habang isinasara ang pinto, napatingin siya sa nakasabit na larawan sa dingding: si Elena noong bata pa, nakangiti, nakasakay sa kanyang balikat. Noon, kaya niyang buhatin ang mundo para sa anak. Ngayon, hindi niya alam kung anong bigat ang naghihintay sa kanya.

Sa biyahe, paulit-ulit na bumabalik sa isip ni Mang Ruben ang boses ni Elena. Hindi ito ang unang beses na nagreklamo ang anak ng sakit. Ngunit may kakaiba sa tawag na iyon—isang pakiramdam na hindi niya maipaliwanag, ngunit pamilyar sa kanya bilang dating sundalo. Parang may panganib na tahimik na nag-aabang.

Pagdating sa apartment, mabilis siyang umakyat. Bukas ang pinto. Sa loob, tahimik—masyadong tahimik.

“Elena?” tawag niya.

Walang sagot.

Pumasok siya at agad napansin ang gulo. Ang upuan ay nakatagilid, may basong nabasag sa sahig, at ang kurtina ay bahagyang napunit. Lumakas ang tibok ng puso niya. Lumapit siya sa kwarto, dahan-dahan, gaya ng dati niyang ginagawa sa mga operasyon—maingat, alerto.

Naroon si Elena, nakahiga sa kama, nakapaling sa gilid. Maputla ang mukha, at pawisan ang noo. Nang makita ang ama, bahagya siyang ngumiti.

“Daddy,” bulong niya. “Buti dumating ka.”

Lumapit si Mang Ruben at agad inilapag ang kamay sa balikat ng anak. Ramdam niya ang tensyon sa katawan nito—parang may pinipigil na sakit. “Nasaan ang masakit?” tanong niya.

“Sa likod,” sagot ni Elena. “Parang… parang may bigat. Parang may mali.”

Sinipat ni Mang Ruben ang paligid. Ang mga mata niya, sanay magbasa ng sitwasyon, ay may napansing hindi tama. May marka sa dingding—parang may nasandalan nang madiin. May bahagyang pasa sa gilid ng likod ni Elena na hindi basta-basta galing sa simpleng pilay.

“May bumisita ba rito?” tanong niya, dahan-dahan.

Umiwas ng tingin si Elena. Isang segundo. Dalawa. “Wala,” sagot niya, ngunit huli na. Alam na ni Mang Ruben ang galaw na iyon—ang galaw ng taong may itinatago.

“Anak,” mahinahon ngunit mabigat ang boses ng ama. “Sabihin mo sa akin ang totoo.”

Napapikit si Elena. “May dumaan kanina,” amin niya. “Sabi niya taga-administration. May tinanong. Akala ko normal lang.”

May kumislot sa isip ni Mang Ruben. “Ano’ng itsura?” mabilis niyang tanong.

“Hindi ko masyadong nakita,” sagot ni Elena. “Pero… parang alam niya ang pangalan ko. At—” napahinto siya, huminga nang malalim. “Pagkaalis niya, saka nagsimula ang sakit.”

Tahimik si Mang Ruben. Sa loob niya, may mga alaala ng mga operasyong ganito ang simula—mga banayad na senyales na nauuwi sa mas malalim na problema. Hindi siya nagtanong pa. Sa halip, tinulungan niya si Elena na umupo nang maayos.

“Kailangan nating magpatingin,” sabi niya. “Ngayon na.”

Habang inaayos niya ang anak, may napansin siyang maliit na tuldok sa likod ng leeg ni Elena—parang tusok ng karayom. Nanigas ang kanyang mga daliri.

“Daddy?” tanong ni Elena, napansin ang biglang pag-iba ng kanyang anyo.

“Wala,” sagot ni Mang Ruben, ngunit alam niyang nagsinungaling siya. Dahil sa sandaling iyon, bumalik ang matagal nang nakatagong bahagi ng kanyang sarili—ang sundalong marunong kumilala ng banta.

Tinulungan niyang makatayo si Elena. “Sandalan mo ako,” sabi niya.

Habang palabas sila ng apartment, tumingin si Mang Ruben sa paligid, kinukunan ng isip ang bawat detalye. Ang gulo, ang marka sa dingding, ang basag na baso—lahat iyon ay pahiwatig. At ang tawag ni Elena? Hindi iyon basta tawag ng anak sa ama. Isa iyong hudyat.

Pagdating sa labas, huminga siya nang malalim. Ang mundo ay tila normal—may dumaraang tao, may mga ilaw ng tindahan. Ngunit para kay Mang Ruben, malinaw na ang isang tahimik na digmaan ay muling nagbubukas ng pinto.

Habang isinasakay niya si Elena sa sasakyan, bumulong siya sa sarili, isang pangakong matagal nang hindi binibigkas:

“Kung sino man ang gumawa nito… mali ang pinili n’yang galawin.”

At sa pag-ikot ng susi sa makina, nagsimula ang isang laban na hindi hiniling—ngunit handang harapin ng isang ama, para sa anak na minsan na niyang ipinangakong poprotektahan, kahit ano pa ang kapalit.

---

KABANATA 1: Ang Tawag

Tahimik ang umaga sa maliit na bahay ni Mang Ruben sa gilid ng bayan. Ang dating sundalo ay sanay sa katahimikan—iyon ang uri ng katahimikang may kasamang alaala. Sa bawat paghinga, naroon ang mga tunog ng nakaraan: putok ng baril, sigaw ng mga kasama, at ang mabigat na yabag ng responsibilidad. Ngunit ngayong araw, ibang tunog ang pumunit sa kanyang katahimikan—ang pag-ring ng cellphone.

Tinitigan niya ang screen. Isang pangalan ang kumislap: Elena.

Agad niyang sinagot.

“Daddy,” mahina ang boses sa kabilang linya. May pilit na katatagan, ngunit may panginginig na hindi maitago. “Masakit ang likod ko.”

Parang may humigpit sa dibdib ni Mang Ruben. “Ano’ng nangyari?” tanong niya, pilit pinananatiling kalmado ang boses. Sa loob-loob niya, nagsimulang umandar ang instinct na matagal nang hindi ginagamit—ang instinct ng isang beterano.

“Hindi ko alam,” sagot ni Elena. “Bigla na lang. Kanina pa. Parang may humihila… hanggang balikat.”

Tumayo si Mang Ruben mula sa lumang silya. Sa mesa, nandoon ang kanyang tasa ng kape, hindi pa halos nababawasan. “Nasaan ka?” mabilis niyang tanong.

“Sa inuupahan ko,” tugon ng anak. “Ayokong istorbohin ka sana, pero—”

“Hindi ka istorbo,” mariing putol ni Mang Ruben. “Humiga ka lang. Darating ako.”

Hindi na siya naghintay ng sagot. Isinukbit niya ang lumang jacket—yaong laging suot niya kapag may mahalagang lakad. Habang isinasara ang pinto, napatingin siya sa nakasabit na larawan sa dingding: si Elena noong bata pa, nakangiti, nakasakay sa kanyang balikat. Noon, kaya niyang buhatin ang mundo para sa anak. Ngayon, hindi niya alam kung anong bigat ang naghihintay sa kanya.

Sa biyahe, paulit-ulit na bumabalik sa isip ni Mang Ruben ang boses ni Elena. Hindi ito ang unang beses na nagreklamo ang anak ng sakit. Ngunit may kakaiba sa tawag na iyon—isang pakiramdam na hindi niya maipaliwanag, ngunit pamilyar sa kanya bilang dating sundalo. Parang may panganib na tahimik na nag-aabang.

Pagdating sa apartment, mabilis siyang umakyat. Bukas ang pinto. Sa loob, tahimik—masyadong tahimik.

“Elena?” tawag niya.

Walang sagot.

Pumasok siya at agad napansin ang gulo. Ang upuan ay nakatagilid, may basong nabasag sa sahig, at ang kurtina ay bahagyang napunit. Lumakas ang tibok ng puso niya. Lumapit siya sa kwarto, dahan-dahan, gaya ng dati niyang ginagawa sa mga operasyon—maingat, alerto.

Naroon si Elena, nakahiga sa kama, nakapaling sa gilid. Maputla ang mukha, at pawisan ang noo. Nang makita ang ama, bahagya siyang ngumiti.

“Daddy,” bulong niya. “Buti dumating ka.”

Lumapit si Mang Ruben at agad inilapag ang kamay sa balikat ng anak. Ramdam niya ang tensyon sa katawan nito—parang may pinipigil na sakit. “Nasaan ang masakit?” tanong niya.

“Sa likod,” sagot ni Elena. “Parang… parang may bigat. Parang may mali.”

Sinipat ni Mang Ruben ang paligid. Ang mga mata niya, sanay magbasa ng sitwasyon, ay may napansing hindi tama. May marka sa dingding—parang may nasandalan nang madiin. May bahagyang pasa sa gilid ng likod ni Elena na hindi basta-basta galing sa simpleng pilay.

“May bumisita ba rito?” tanong niya, dahan-dahan.

Umiwas ng tingin si Elena. Isang segundo. Dalawa. “Wala,” sagot niya, ngunit huli na. Alam na ni Mang Ruben ang galaw na iyon—ang galaw ng taong may itinatago.

“Anak,” mahinahon ngunit mabigat ang boses ng ama. “Sabihin mo sa akin ang totoo.”

Napapikit si Elena. “May dumaan kanina,” amin niya. “Sabi niya taga-administration. May tinanong. Akala ko normal lang.”

May kumislot sa isip ni Mang Ruben. “Ano’ng itsura?” mabilis niyang tanong.

“Hindi ko masyadong nakita,” sagot ni Elena. “Pero… parang alam niya ang pangalan ko. At—” napahinto siya, huminga nang malalim. “Pagkaalis niya, saka nagsimula ang sakit.”

Tahimik si Mang Ruben. Sa loob niya, may mga alaala ng mga operasyong ganito ang simula—mga banayad na senyales na nauuwi sa mas malalim na problema. Hindi siya nagtanong pa. Sa halip, tinulungan niya si Elena na umupo nang maayos.

“Kailangan nating magpatingin,” sabi niya. “Ngayon na.”

Habang inaayos niya ang anak, may napansin siyang maliit na tuldok sa likod ng leeg ni Elena—parang tusok ng karayom. Nanigas ang kanyang mga daliri.

“Daddy?” tanong ni Elena, napansin ang biglang pag-iba ng kanyang anyo.

“Wala,” sagot ni Mang Ruben, ngunit alam niyang nagsinungaling siya. Dahil sa sandaling iyon, bumalik ang matagal nang nakatagong bahagi ng kanyang sarili—ang sundalong marunong kumilala ng banta.

Tinulungan niyang makatayo si Elena. “Sandalan mo ako,” sabi niya.

Habang palabas sila ng apartment, tumingin si Mang Ruben sa paligid, kinukunan ng isip ang bawat detalye. Ang gulo, ang marka sa dingding, ang basag na baso—lahat iyon ay pahiwatig. At ang tawag ni Elena? Hindi iyon basta tawag ng anak sa ama. Isa iyong hudyat.

Pagdating sa labas, huminga siya nang malalim. Ang mundo ay tila normal—may dumaraang tao, may mga ilaw ng tindahan. Ngunit para kay Mang Ruben, malinaw na ang isang tahimik na digmaan ay muling nagbubukas ng pinto.

Habang isinasakay niya si Elena sa sasakyan, bumulong siya sa sarili, isang pangakong matagal nang hindi binibigkas:

“Kung sino man ang gumawa nito… mali ang pinili n’yang galawin.”

At sa pag-ikot ng susi sa makina, nagsimula ang isang laban na hindi hiniling—ngunit handang harapin ng isang ama, para sa anak na minsan na niyang ipinangakong poprotektahan, kahit ano pa ang kapalit.