PART 3 — “ANG HULING SULAT NI INAY ROSA”

Kabanata 1: Ang Bahay na Walang Tawa

Pagkatapos ng libing ni Rosa Villanueva, hindi agad umalis ang limang magkakapatid pabalik sa Maynila o sa mga opisina nila sa abroad. Para silang mga batang biglang nawalan ng direksyon—kahit milyon ang laman ng bank account, kahit may pirma sila sa mga kontratang bilyon, wala sa kanila ang marunong humarap sa katahimikan ng bahay na ginawa nila para sa isang ina… na hindi na uuwi.

Tahimik ang bagong bahay. Malinis ang sahig. Presko ang hangin. Perpekto ang pintura. Pero parang kulang ang lahat—dahil walang halakhak ni Rosa, walang tunog ng walis, walang amoy ng kape na tinimpla ng kamay na sanay sa hirap.

Sa sala, nakaupo si Miguel na parang nabibigatan sa hangin. Si Antonio, nakatingin sa bintana, tahimik na umiikot-ikot ang rosaryo sa daliri. Si Lorenzo, nakasandal sa dingding, nakapikit pero tumutulo ang luha. Si Daniel, nakaupo sa sahig, nakayuko, parang humihingi ng tawad sa bawat segundo. At si Isabela… nasa kusina, paulit-ulit na hinuhugasan ang parehong baso kahit malinis na—parang gusto niyang hugasan ang sampung taong pagkukulang.

Walang nagsasalita, hanggang sa mahina, parang nabasag ang katahimikan, sinabi ni Miguel:

“Hindi pa rin sapat…”

Napatingin ang lahat sa kanya.

“Anong hindi sapat?” tanong ni Lorenzo, paos ang boses.

“Yung pag-uwi natin,” sagot ni Miguel. “Yung pagbabalik natin. Lahat ng ginawa natin… bahay, health center, feeding… hindi pa rin nito mababawi yung sampung taon.”

Tahimik ulit.

At doon, sa gitna ng katahimikan, pumasok si Aling Nena, kapitbahay nilang matanda. May hawak siyang maliit na supot, kulay dilaw na plastic, parang may itinatago.

“Mga anak…” sabi niya, nanginginig ang boses. “May iniwan si Inay Rosa.”

Biglang tumayo si Isabela. “Ano po?”

Lumapit si Aling Nena at dahan-dahang inilapag ang supot sa mesa. Sa loob nito, may lumang notebook—yung klase ng notebook na ginagamit sa palengke para sa utang. Pero sa pabalat, may sulat-kamay na pamilyar:

“Para sa mga anak ko.”

Nang makita iyon ni Miguel, parang may sumuntok sa dibdib niya.

“Inay…” bulong niya.

Aling Nena huminga ng malalim. “Iyan yung notebook na hawak-hawak niya sa barong-barong. Akala namin listahan ng namalimos, o utang. Pero bago siya dinala sa inyo, iniwan niya sa akin. Sabi niya… ‘Kapag dumating sila, ibigay mo. Kapag hindi sila dumating… ipalibing mo na lang sa akin.’”

Nagkatinginan ang lima—at sa unang pagkakataon matapos ang libing, may isang bagay na mas mabigat pa sa lungkot ang pumasok sa dibdib nila:

Takot.

Takot sa laman ng notebook.
Takot sa katotohanang baka mas masakit pa sa alam nila ang nangyari.

Kabanata 2: Ang Sampung Taon na Hindi Nila Alam

Binuksan ni Miguel ang notebook. Nanginginig ang kamay niya. Parang natatakot siyang marinig ang tinig ng ina… pero mas natatakot siyang hindi na marinig ito kailanman.

Unang pahina:

“Mga anak, kung nababasa ninyo ito, ibig sabihin… bumalik kayo. Salamat.”

Naluha agad si Isabela.

Sumunod na pahina, mas mahaba.

“Hindi ko kayo sinisisi. Pero may mga gabing sumisigaw ang dibdib ko. Hindi sa galit. Sa takot. Sa tanong kung buhay pa ba kayo. Sa tanong kung may mali ba akong ginawa.”

Huminto si Antonio, napapikit.

Ngunit ang pahina na sumunod ang talagang nagpabagsak sa kanila.

“Hindi ako tumigil magsulat sa inyo. Hindi ako tumigil magpadala ng mensahe. Pero may mga sulat akong ibinabalik sa akin—‘Return to Sender.’ May mga text akong hindi umaabot. May mga tawag akong hindi kumokonek. Akala ko… ayaw niyo na. Yun pala…”

Natigil ang pagbabasa ni Miguel.

“Yun pala ano?” tanong ni Daniel, nanginginig.

Miguel lumunok. Parang kailangan niyang pilitin ang sarili na ituloy.

“Yun pala… may humaharang.”

Tahimik ang sala. Parang may biglang nagbukas na pinto sa isang mas madilim na kwento.

“Noong gumuho ang bahay natin, pumunta ako sa barangay hall. Humingi ako ng tulong. Sabi ng kapitan, tutulungan niya ako basta pumirma ako sa ilang papeles… para daw sa ayuda, para daw sa relocation.”

Napamura si Lorenzo sa ilalim ng hininga.

“Hindi ko alam, anak. Mahina na ang mata ko. Pinirmahan ko. Kala ko tulong. Yun pala… deed of waiver.”

Nag-iba ang mukha ni Miguel. Naging maputi. Parang walang dugo.

“Deed of waiver?” bulong niya.

Sa sumunod na pahina, may nakadikit na photocopy ng papel—kupas, pero mababasa pa. May pirma ni Rosa.

At may pangalan sa baba:

Kapitan Simo Dela Cruz.

Isang pirma.

Isang papel.

Isang buhay na piniga.

Isabela napasigaw ng mahina, parang nasasakal. “Inay…”

Ngunit hindi pa doon nagtatapos.

“At alam niyo ba kung ano ang mas masakit? Hindi yung pagkawala ng bahay. Kundi yung pagkawala ng boses ko. Kasi may pagkakataon na tinanong ko ang kapitan kung pwede niya kayong kontakin. Sabi niya, ‘Oo, Inay Rosa. Kami na bahala.’
Pero pagkatapos noon… parang lalo akong nawala.”

Dito na umiyak si Daniel ng tuluyan.

Miguel tumayo. Nakakuyom ang kamao. At sa gitna ng sala, nagsalita siya na parang pangako, hindi lang sa mga kapatid kundi sa multo ng kanilang ina:

“Hindi matatapos ‘to sa luha.”

Kabanata 3: Ang Batang May Hawak ng Lihim

Kinabukasan, hindi sila dumiretso sa opisina o sa mga proyekto. Dumiretso sila sa barangay—hindi na bilang mga batang umalis, kundi bilang limang taong may kakayahang magpabagsak ng isang sistemang kumain sa ina nila.

Pero bago pa sila makapasok sa barangay hall, may isang batang lalaki ang lumapit. Payat, marumi ang paa, pero matapang ang mata. Hawak niya ang isang supot ng pandesal.

“Si Inay Rosa ba yung lola na binibigyan ako ng lugaw dati?” tanong niya kay Isabela.

Tumango si Isabela, nangingilid ang luha.

Lumapit ang bata. “Ako po si Junjun. Si Inay Rosa… hindi lang po siya namamalimos. Nagbebenta rin siya ng basahan. Tapos… minsan may mga lalaking pumupunta sa kanya. Pinapagalitan siya. Pinapapirma.”

Napatingin si Miguel. “Kilala mo sila?”

Tumango si Junjun. “Yung isa… si Kapitan. Yung isa… hindi ko alam pangalan. Pero may sungki sa ngipin. Tapos may itim na motor.”

Antonio huminga ng malalim. “May nakita ka bang papel? Resibo? Anumang iniwan?”

Napakamot ulo si Junjun, tapos biglang naalala.

“Meron po! Minsan… nalaglag yung sobre sa barong-barong. Kinuha ko. Akala ko basura. Pero may stamp… may sulat… hindi ko nabasa. Tinago ko kasi baka important.”

Nanginig si Isabela. “Nasaan?”

Tumakbo si Junjun papunta sa maliit nilang kubo, at bumalik na may hawak na lumang sobre—punit sa gilid, pero malinaw pa ang address.

Nang makita ni Miguel ang sobre, parang pinulikat ang dibdib niya.

Ang address… ay sa kanila.

Sa abroad.

At sa tabi ng address, may markang pulang tinta:

“RETURNED — INSUFFICIENT ADDRESS / UNCLAIMED.”

Pero ang petsa… malinaw.

Apat na taon na ang nakalipas.

Ibig sabihin, may mga sulat si Rosa. May mga attempt. May mga panawagan.

Hindi lang sila “tahimik.”

May nagpatahimik sa kanila—o mas tama… may nagpatahimik sa ina nila.

Miguel napapikit. “Salamat, Junjun.”

Ngumiti ang bata, pero biglang tumungo. “Ate… si Inay Rosa… sabi niya po, ‘Kapag dumating ang mga anak ko, huwag niyo silang hayaan na umiyak lang. Sabihin niyo… lumaban sila.’”

At doon, parang may boses na bumalik sa hangin—boses ni Rosa, matigas pero malambing:

Lumaban kayo.

Kabanata 4: Ang Unang Pagtutuos

Pagdating nila sa barangay hall, walang seremonyang naganap.

Si Kapitan Simo, nakaupo sa mesa, may kape, may dalawang tauhan sa gilid. Nang makita niya ang limang magkakapatid, ngumiti siya—yung ngiting plastik na sanay sa kamera.

“O, mga anak ni Rosa! Buti naman bumalik kayo. Nakikiramay kami sa—”

Hindi siya pinatapos ni Miguel.

“Nasaan ang papeles na pinapirmahan mo kay Inay?”

Namilog ang mata ng kapitan. “Ano? Anong sinasabi mo—”

Inilapag ni Antonio ang photocopy mula sa notebook sa mesa.

Tahimik ang hangin. Nakababad ang papel sa pagitan nila na parang ebidensya sa korte.

“Deed of waiver,” malamig na sabi ni Antonio. “Pumirma si Inay nang hindi niya naiintindihan. Bakit mo siya pinapirma?”

Kumunot ang noo ni Kapitan. “Lahat ng iyon… legal. Tulong iyon—”

Lorenzo sumingit, nanginginig sa galit. “Tulong? Kaya pala pinalayas niyo siya sa barangay hall. Kaya pala napunta siya sa barong-barong. Tulong ba ‘yon?”

Ngumiti ang kapitan, pilit. “Huwag kayong maingay dito. Maraming tao—”

“Gusto ko ngang marinig ng tao,” sabi ni Isabela, matalim. “Gusto ko malaman nila kung anong klaseng lalaki ka.”

Tumayo si Kapitan Simo. “Makinig kayo. Ang nanay niyo… matanda na. Mahina. Madaling magkamali. Baka mali ang alaala—”

Dito, biglang nagsalita si Daniel, tahimik pero mas mabigat sa sigaw.

“Kapitan… yung nanay namin, mahina ang katawan. Pero hindi mahina ang konsensya. Kung may iniwan siyang notebook, ibig sabihin, alam niyang darating kami. At alam niyang may ginawa ka.”

Nagkatinginan ang dalawang tauhan ng kapitan.

At doon unang nakita ni Miguel ang crack sa pader.

Takot.

Kabanata 5: Ang Hustisyang Hindi Binabayaran ng Pera

Hindi nila ginamit ang pera para “tapalan” ang nangyari. Hindi sila nagbigay ng suhol. Hindi sila nagpadala ng regalo.

Sa halip, kumuha sila ng abogado—pero hindi yung “pangalan lang” na sanay sa settlement.

Kumuha sila ng abogadong lumaban.

At sa unang meeting, isang babae ang pumasok sa opisina nila sa Lucena—matapang ang tindig, simple ang suot, pero matalas ang mata.

“Atty. Mara Santos,” sabi niya, sabay abot ng kamay. “Hindi ako takot sa kapitan n’yo. At lalong hindi ako takot sa mga tao sa likod niya.”

Ipinakita nila ang notebook. Ang deed. Ang returned letters. Ang sobre ni Junjun. Ang testimony ni Aling Nena.

Tumango si Atty. Mara. “May kaso tayo.”

Ngunit hindi lang civil case.

“May elements ng exploitation, fraud, at coercion,” sabi niya. “Pero mas importante… kung may iba pang biktima si Kapitan Simo, kailangan natin silang palapitin.”

At doon, para silang nakarinig ng mas malaking katotohanan.

Hindi lang si Rosa ang biktima.

Sa mga sumunod na linggo, unti-unting nagsalita ang iba:
Isang matandang lalaki na pinapirma rin.
Isang babaeng biyuda na “tinulungan” pero nawala ang lupa.
Isang magsasakang biglang nawala ang titulo.

Isa-isa silang lumapit, hindi dahil sa pera… kundi dahil sa nangyari kay Rosa.

“Kung nagawa nila kay Inay Rosa,” sabi ng isang babae, “kaya nila ‘yan gawin sa amin.”

At doon, naging mas malaki ang kwento.

Hindi lang ito kwento ng limang anak.

Ito ay kwento ng isang barangay na piniga.

Kabanata 6: Ang Huling Regalo ni Rosa

Isang gabi, habang nakaupo si Miguel sa bagong bahay—yung bahay na hindi na napakinabangan ni Rosa—binuksan niya ulit ang notebook. Sa dulo, may pahinang nakatiklop. Parang sinadyang itago.

May pamagat:

“Kapag wala na ako…”

Huminga siya ng malalim, at binasa:

“Mga anak, huwag niyong gamitin ang yaman para gumanti lang. Gamitin niyo para itama ang mali.”
“Kung kaya niyong ipatayo ang bahay para sa akin, kaya niyo ring ipatayo ang tahanan para sa iba.”
“Kapag nakita niyong may batang gutom, huwag niyong hayaang maging tulad ninyo noon.”
“At kung sakaling dumating ang araw na wala na ako, sana… sa mga mata niyo, hindi ako magiging kwento ng kahihiyan—kundi kwento ng pagmamahal.”

Bumagsak ang luha ni Miguel sa pahina.

At sa unang beses, pagkatapos ng libing, nagsalita siya ng diretso sa hangin.

“Inay… hindi ka kahihiyan.”

Tumayo siya, naglakad papunta sa bintana, tiningnan ang palayan.

“Ikaw ang dahilan.”

Kabanata 7: Ang Pagbagsak ng Kapitan

Hindi mabilis ang hustisya. Hindi ito pelikula na isang eksena lang, tapos tapos na.

May hearings. May pagbabanta. May mga taong biglang umatras sa takot. May mga bulong na “Mag-ingat kayo, malakas ‘yan.”

Pero ang lima, unang beses sa buhay nila, hindi tumakbo. Hindi nagpaliban. Hindi nagpakalunod sa trabaho.

Sila mismo ang pumapasok sa barangay, humaharap sa tao, kinakausap ang mga biktima.

Hanggang isang umaga, dumating ang balita:

Na-suspend si Kapitan Simo.

Sumunod:

May warrant.

At sa huli—sa araw na dinala siya sa munisipyo, nakayuko, wala na ang yabang—nakita ng mga tao ang lalaking matagal nilang kinatatakutan… na ngayon ay tao lang.

Walang sigawan si Miguel. Walang pananampal. Walang drama.

Lumapit lang siya, tumingin sa kapitan, at sinabi:

“Hindi mo siya pinatay.”

Napatingin ang kapitan, gulat.

“Pero kinuha mo ang huling sampung taon niya.”

At doon lang… parang may lumabas na luha sa mata ng kapitan—hindi dahil sa pagsisisi, kundi dahil sa pagkatalo.

Kabanata 8: Ang Pamana

Lumipas ang mga buwan.

Natapos ang bahay sa lumang lote. Natapos ang health center. Lumawak ang feeding program.

At isang araw, nagkaroon ng maliit na seremonya sa barangay—hindi grand, hindi pang-TV, pero totoo.

Sa harap ng health center, may tarpaulin:

Rosa Villanueva Community Care & Feeding Program
“Para sa mga batang ayaw niyang magutom.”

Nandun si Junjun, ngayon naka-uniform na. Nandun si Aling Nena, umiiyak. Nandun ang mga nanay na minsang walang maipakain.

At nandun ang limang magkakapatid—hindi naka-suit, hindi naka-branded. Simpleng damit. Simpleng ngiti.

Si Isabela ang nagsalita.

“Hindi namin mababawi ang sampung taon,” sabi niya. “Pero sisiguraduhin namin na ang natitirang panahon ng ibang tao… hindi masasayang sa gutom, sa takot, at sa katahimikan.”

At nang matapos, biglang umihip ang hangin.

Sa likod ng health center, may punong kamagong na tumayo. Sa paanan nito, may sampagita.

At sa hangin… parang may mahina silang narinig.

Isang bulong. Isang halakhak na malambing.

Parang boses ni Rosa.

“Hindi man tayo mayaman sa pera… mayaman tayo sa pagmamahal.”

Tahimik silang tumingala.

At sa unang beses, hindi na ito sakit.

Ito ay kapayapaan.