KABANATA 8: Ang Pagguho ng Toreng Garing

Anim na buwan matapos ang gabi ng kasal na naging mitsa ng lahat, ang buhay nina Marco at Isabel ay parang isang pelikulang nauubusan ng kulay. Wala na ang malalambot na carpet ng kanilang dating condo; pinalitan ito ng malamig at bitak-bitak na sahig ng isang maliit na apartment sa isang masikip na eskinita sa Pasay.

“Marco, hindi ko na kaya ang amoy dito! Sabi mo pansamantala lang ito!” sigaw ni Isabel habang pilit na isinasara ang bintanang laging tumatagas kapag umuulan. Ang kanyang mga kuko, na dati ay laging bago ang gel polish, ay ngayon ay pudpod at madumi.

“Ano bang gusto mong gawin ko, Isabel? Wala na si Mama! Wala na ang perang inaasahan natin!” balik na sigaw ni Marco. Ang dati niyang makinis na mukha ay ngayon ay puno ng balbas at pagod. Ang trabaho niya sa bangko ay nawala rin dahil sa sunod-sunod na pagkakamali dulot ng depresyon at puyat.

Ang “elevated lifestyle” na dati ay ipinagyayabang ni Isabel sa kanyang mga kaibigan sa Instagram ay naging isang malaking biro. Ang mga kaibigan niyang dati ay kasama sa spa at bar ay biglang naglaho nang hindi na sila makasabay sa bayaran. Ni isa sa kanila ay hindi sumasagot sa kanyang mga text para mangutang.

Isang gabi, habang nag-aaway ang dalawa dahil sa huling de-lata sa kanilang cupboard, isang katok ang narinig sa kanilang pinto. Isang babaeng nakasuot ng kupas na duster at may dalang lumang bag ang nakatayo doon.

“Sino kayo?” tanong ni Marco.

“Ako si Elena,” ang sagot ng babae. “Ang tunay mong ina.”

KABANATA 9: Ang Lason ng Katotohanan

Ang pagdating ni Elena ay hindi naging isang masayang reunion. Sa halip, ito ay naging isang panibagong sumpa. Si Elena, ang babaeng binanggit sa lihim na sulat ni Ricardo, ay hindi dumating para humingi ng tawad o para yakapin ang anak na iniwan niya. Dumating siya dahil narinig niyang “mayaman” ang pamilya ni Ricardo at gusto niyang makuha ang kanyang “share.”

“Akala ko ba mayaman kayo? Bakit dito kayo nakatira sa tambakan?” bungad ni Elena habang tinitignan ang paligid nang may pandidiri.

“Namatay si Papa sampung taon na ang nakalilipas. At si Mama… ang babaeng nagpalaki sa akin… iniwan na kami,” paliwanag ni Marco, ang boses ay puno ng pait.

Tumawa si Elena, isang nakakangilong tawa. “Si Teresa? Ang babaeng iyon ay laging nagmamarunong. Alam mo ba, Marco, kaya kita iniwan kay Ricardo dahil alam kong si Teresa ang gagastos para sa iyo. Ginamit namin siya. Ginamit siya ng tatay mo para magkaroon ng tagapagmana, at ginamit ko siya para makawala sa responsibilidad.”

Parang sinaksak si Marco sa narinig. Ang lahat ng sakripisyo ni Teresa—ang mga gabing wala ito sa bahay dahil sa overtime sa ospital, ang mga sapatos na binibili nito kahit butas na ang sariling tsinelas—ay lahat pala ay bahagi ng isang planong hindi niya alam. Pero ang mas masakit, narealize ni Marco na siya mismo ay naging bahagi ng pang-aaping iyon.

“Umalis ka na,” sabi ni Marco sa kanyang biological mother.

“Hindi ako aalis hangga’t hindi mo ako binabayaran! Karapatan ko iyon bilang nanay mo!” sigaw ni Elena.

Doon naintindihan ni Marco ang pagkakaiba. Si Teresa ay nagbigay ng lahat nang walang hinihinging kapalit, hanggang sa maubos siya. Si Elena naman ay humihingi ng lahat kahit wala itong ibinigay.

KABANATA 10: Ang Paglalakbay ni Teresa

Habang nagkakagulo ang buhay nina Marco, si Teresa naman ay nasa gitna ng kapayapaan sa Batanes. Ibinenta niya ang bahay sa probinsya at ang kanyang maliit na lote, at ang perang nakuha niya ay sapat na para mamuhay siya nang marangya ngunit payak sa natitirang mga taon ng kanyang buhay.

Nakatira siya sa isang maliit na Ivatan stone house na nakaharap sa dagat. Ang kanyang mga araw ay abala sa pagtatanim ng mga halamang gamot at pagtuturo ng basic first aid sa mga lokal na residente. Wala na ang amoy ng mantika ng kusina; pinalitan ito ng sariwang hangin at amoy ng dagat.

Isang hapon, habang naglalakad siya sa tabing-dagat, nakatagpo niya ang isang lalaking nagngangalang Gabriel. Si Gabriel ay isang biyudong doktor na piniling magsilbi sa malalayong lugar.

“Ms. Teresa, mukhang malalim ang iniisip niyo,” bati ni Gabriel.

“Inaalala ko lang ang nakaraan, Doc. Kung paano ko hinayaan ang sarili ko na maging isang anino para lang maging liwanag ang iba,” sagot ni Teresa.

Ngumiti si Gabriel. “Ang liwanag na galing sa anino ay hindi tunay na liwanag, Teresa. Ito ay apoy na tumutupok sa iyo. Ngayon, ikaw na ang sarili mong araw. Wala ka nang kailangang patunayan sa kahit kanino.”

Sa mga pag-uusap nila ni Gabriel, natutunan ni Teresa na patawarin ang kanyang sarili. Patawarin ang kanyang sarili sa pagiging “masyadong mabuti” na umabot sa punto ng pagiging martir. Narealize niya na ang pagmamahal ay hindi dapat isang transaksyon, ngunit hindi rin ito dapat maging dahilan ng sariling pagkawasak.

KABANATA 11: Ang Huling Paghaharap

Isang taon matapos ang kasal, nakatanggap si Teresa ng isang sulat. Hindi ito galing sa abogado, kundi isang sulat-kamay na liham mula kay Marco. Walang hininging pera. Walang sumbat.

“Ma,” simula ng sulat. “Hindi ko alam kung nasaan ka, pero gusto ko lang malaman mo na nahanap ako ng tunay kong ina. At sa pagkakataong iyon, naintindihan ko na ikaw lang ang tanging ina na mayroon ako. Patawarin mo ako kung itinabi kita sa kusina, dahil ang totoo, ikaw ang haligi ng bahay na sinira ko. Wala na kami ni Isabel. Iniwan niya ako nang maubos ang pera. Ngayon, nagtatrabaho ako bilang janitor sa isang ospital—ang ospital kung saan ka dating nagtatrabaho. Ngayon ko lang naramdaman kung gaano kahirap ang bawat sentimong ibinigay mo sa akin. Hindi ko hinihiling na bumalik ka. Hinihiling ko lang na maging masaya ka, dahil iyon ang nararapat sa iyo.”

Napaiyak si Teresa, ngunit hindi ito iyak ng sakit. Ito ay iyak ng paglaya. Ang anak na dati ay itinuring siyang pitaka ay sa wakas ay naging isang lalaki.

Pagkalipas ng ilang buwan, isang barko ang dumaong sa Batanes. Isang lalaki ang bumaba, may dalang isang maliit na bouquet ng mga ligaw na bulaklak. Si Marco.

Hindi siya tumakbo kay Teresa para humingi ng tulong. Lumapit siya, lumuhod sa harap ng kanyang ina, at hinalikan ang kamay nito.

“Ma, nandito ako para magtrabaho. Gusto kong bayaran ang bawat sentimong kinuha ko sa iyo, kahit abutin ako ng habambuhay,” sabi ni Marco.

Tinitigan ni Teresa ang kanyang anak. Nakita niya ang pagbabago—ang mga mata nito ay wala nang yabang, kundi puno ng pagsisisi at determinasyon.

“Hindi mo kailangang bayaran ang pera, Marco,” sabi ni Teresa habang pinapatayo ang anak. “Ang bayad na hinihintay ko ay ang makita kang marunong tumayo sa sarili mong mga paa. Ang kusina ay hindi lugar para sa mga itinabi. Ito ay lugar kung saan niluluto ang pinakamasarap na bahagi ng buhay. At ngayon, handa na akong pagsilbihan ang sarili ko… at kung gusto mo, pwede kang tumulong.”

KABANATA 12: Ang Epilogo ng Isang Reyna

Lumipas ang mga taon. Si Teresa ay naging isang tanyag na pigura sa Batanes, hindi dahil sa kanyang pera, kundi dahil sa kanyang puso. Kasama si Gabriel, nakapagtayo sila ng isang maliit na klinika para sa mga nangangailangan.

Si Marco naman ay nanatili sa isla. Hindi niya nakuha ang “elevated lifestyle” na dati niyang pinapangarap, pero nahanap niya ang kapayapaang hindi nabibili ng $1.5$ million. Nagtatrabaho siya bilang isang tour guide at tumutulong sa klinika ni Teresa.

Si Isabel? Balita ay bumalik ito sa kanyang mga magulang, ngunit dahil sa laki ng utang at kahihiyan, hindi na ito muling nakita sa mga social events sa Maynila. Ang kanyang “wedding vibes” ay naging isang mapait na alaala ng isang ambisyong walang pundasyon.

Sa huling gabi ng kwento, nakaupo si Teresa sa kanyang beranda habang pinapanood ang mga bituin. Wala na ang pulang folder, sinunog na niya ito kasama ang lahat ng pait ng nakaraan. Wala na ang ternong amoy-mantika. Ang suot niya ngayon ay isang simpleng puting bestida, malinis at mabango.

“Teresa, handa na ang hapunan,” tawag ni Gabriel mula sa loob.

Ngumiti si Teresa. Tumayo siya nang may dangal, ang likod ay tuwid, at ang mga mata ay nagniningning. Hindi na siya ang anino sa kusina. Siya na ang reyna ng sarili niyang mundo.

At sa bawat hakbang niya papasok sa bahay, alam niya na ang tunay na kayamanan ay hindi ang perang nasa bangko, kundi ang lakas ng loob na iwanan ang mga taong hindi marunong magpahalaga sa iyo, at ang tapang na yakapin ang bukas nang mag-isa… hanggang sa hindi ka na mag-isa.

WAKAS